Хараат байдлаас хагацаж, халгаат нөхцлийг арилгая

Гадаадын нэгэн аялагч манай Төрийн ордны урд талд хэдэн монгол хүнтэй хамт зогсож ордон дээрх төрийн далбааг зааснаа:

- Танай Монгол чинь хараат улс шүү дээ гэх нь тэр. Тэгтэл нөгөөх монголчууд хилэгнэн уурлаж ам амандаа бувтнан эсэргүүцэхэд нэг нөхөр бүр нударга зангидан “Тэнүүлчин даврахгүй шүү” гэж чанга дуугарав.
-Манайх тусгаар тогтносон, эрх чөлөөт улс аа хө! гэж нэгэн эр англиар хэлээд төрийн далбааг зааж
-Танай АНУ шиг тавин хэдэн хэсэг биш, нэг л цул улс шүү манайх гэв.

Тэгтэл нөгөөх жуулчин болгоомжилж

-Манай АНУ ч бас үе үе хараат болчих гээд байна гэхэд
-Худлаа донгос! Манайхыг доромжилсноо булзааруулах нь ээ бас гэж нэг монгол цухалдав.

-Юугаар хараат болчих гээд байгаа юм бэ? Зэвсгээр л лав биш гэж хоёр дахь монгол эр нухацтай асуув.

-Зэвсгээр биш ээ! Зэвсэг хөдөлгөх юмаар! гэж жуулчин хариулсанд өнөө хэдэн монгол эргэлзэн гайхсанаа
-Хөдөлгөх юмаар гэдэг чинь юу билээ гэж бие биеэсээ асуув.

Жуулчин эр,
-Петролоор гэснээ танайхаар бензин л байхгүй юу гэж хариулсан чинь гэнэт сэхээрэв бололтой амандаа үглэснээ

-Петролоор манайх хэний хараат болчих гээд байна вэ гэж асуув.

Жуулчин инээж ,
-Арабуудын гэж товчхон хариулснаа,

-Танайх бензинээ өөрсдөө үйлдвэрлэдэггүй биз дээ гэж асуусан чинь нэг монгол

-Уул нь ч газрын тос бий л дээ гэж нэрэлхэв. Жуулчин,
-Түүнээсээ бензин нэрдэг үйлдвэртэй юу гэв. Нөгөөдүүл цөм толгой сэгсэрч дуугүй болцгоов.

-Тэгвэл бензинээ хаанаас, хэнээс авдаг юм бэ. Оросоос биз дээ гэж жуулчин шалгаав.

-Тэр ч тэгдэг ээ гэж монголчууд сулхан дуугаар хариулахад,
-Харин тэгээд л танайх Оросын хараат орон болж байгаа юм биш үү гэж тэдний амыг таглав.

-Танайх ч бас Оросоос бензин авдаг биз дээ гэж нэг монгол эр няцаах санаатай асуусанд,

-Үгүй, манайх байтугай Европынхон Оросоос бензин авахаа больсон…

Харин дизелийн түлш авч дахин боловсруулж хэрэглэдэг юм гэж жуулчин хэлэхэд:
-Бензин бэлэн авчихдаггүй юм уу гэж монгол эр асуув. Жуулчин инээж,

-Оросын үйлдвэрүүд хоцрогдчихсон. Гаргадаг бензин нь стандартын шаардлага хангадаггүй бохир бас хортой гэдэг болохоор яаж авах вэ. Танайхан л өндөр үнээр авдаг юм байна билээ гэхэд,

-Арай ч дэгсдүүлж байгаа биз. Машин цэнэглээд шатаж ууршаад л дуусах юм чинь ямар хамаа байна гэж нэгэн монгол жинхэнэ монгол сэтгэлгээгээ харуулах нь тэр.

Жуулчин,
-Танай сайд дарга нар цөм автомашин унадаг биз дээ гэж асуухад монголчууд,
-Тийм ээ гэж зөвшөөрөв.

-Тэгвэл орос ах чинь бензинийхээ хоолойг хаачихвал сайд нар чинь хуралдаа явган ирэх болох нь ээ дээ. Тэр шингэний гоожуурыг хаадаг юмыг оросоор хараант гэдэг биз дээ. Тэрийг л хаачихвал танайх хараантад захирагддаг хараат болохоо мэдрэх биш үү гэж жуулчин тохуутай хэлэв. “Энэ золиг чинь жуулчин биш тагнуул юм уу даа” гэж нэг монгол нь амандаа шивэгнэв.

Бусад нь дуугүй болж юм бодоцгоон зогсоход жуулчин талбайн хоёр талаар зайгүй шахам цувран урагш хойш хурдалж буй суудлын тэрэгнүүдийг зааж “Танай улсын хүн амын 50 гаруй хувь нийслэлдээ бөөгнөрсөн гэдэг. Тэгтэл бас автомашиных нь 70 хувь нь энэ хотод явдаг гэсэн. Ийм нөхцөлд бензинээ өөрсдөө үйлдвэрлэдэггүй бол түүнийг өгдөг улсынхаа хараат болсон гэсэн үг. Машин эзэмшигчдийн тоо өсөх тусам хараат байдал улам лавшрах болно.

Би үүнийг л хэлэх гэсэн юм. Түүнээс эрхэм монгол ноёдоо доромжлохыг огтхон ч хүсээгүй юм шүү” гэж хэлээд салж одов. Харийн жуулчны үг нөгөө хэдэн монголын орой уруу орсон бололтой. Тэд маргалдсаар тарж явцгаалаа.

Жуулчны яриа үндэстэй гэдгийт өөр хэн ч биш бид бүхнийг “бензинээр угждаг” орос эрдэмтэд өөрсдөө ч хүлээн зөвшөөрч хэвлэлдээ хүртэл бичжээ. “Оросын Холбооны Улсын газрын тосны боловсруулах үйлдвэрийн технологийн төвшин түүхийн өмнөх үеийнх гэмээр хоцрогдсон учраас Европын орнууд стандартын шаардлага хангадаггүй тул ОХУ-д үйлдвэрлэсэн бензинийг импортолж авдаггүй” гэж Оросын аж үйлдвэрийн зах зээлийн академийн эрдэм шинжилгээний удирдагч Д.Данилов “Аргументы факты” сонинд саяхан бичжээ.

Европын орнууд Оросоос дизелийн түлшийг хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн гэж үзээд хямд үнээр авч өөрсдөө ахин боловсруулж стандартын шаардлагад хүргэн хэрэглэдэг юм байна.

Гэтэл манайхан тэрхүү стандартын шаардлага хангаагүй бензин шатахууныг өндөр үнээр авч шууд л хэрэглэсээр олон оныг үдлээ. Аливаа шатахуун, эрчим хүч хэрэглэхэд агаар мандлыг халаах, ялангуяа нүүрсхүчлийн хий (С02) үүсч юуны урьд хот суурин газрын агаарыг халаах, бохирдуулахад хүргэдэг тул дөрвөн уулын дундах хонхорт шавааралдсан манай нийслэл хотын агаар 2-6 хэмээр бүлээсдэг болсноор барахгүй хар тугалга гэхчилэн хортой, хүчиллэг, утаа, тоостой агаарын бункер (бөмбөлөг) буй болж нийслэлийнхний эрүүл мэндэд хохирол учруулдаг болсоор удлаа.

Саяхан Эрүүл мэндийн яамны цусны шинжилгээний газар Улаанбаатарын төв хэсэгт амьдардаг хүүхдүүдийн цусанд шинжилгээ хийхэд цусанд буй хар тугалгын хэмжээ ДЭМБ-ын зөвшөөрдөг хэмжээнээс 10 дахин их байжээ.

Газар нутаг дээрээ гадныханд боолчлогдох ирээдүй

Хятадуудын яриа.
Удахгүй Монголчууд хүрзнээс өөр захирах
юмгүй болно оо /Гэтэл Солонгосчууд урьдаад газар нутаг дээр нь хэрэгжүүлэх эхний алхамыг хийлээ/

Галдан бошигт хаан эх орныхоо сөөм газар, атга шорооныхоо төлөө амиа өргөхдөө Манж хятадуудад урвасан Монгол Хан, ноёдуудад хилэгнэн
“Эс чааваас даа ийм ч Монголчууд байх гэж…” хэмээн хилэгнэн хашгирч махир сэлмээрээ үхэр чулуу цавчсанаас сэлэм нь хуга үсэрч, өөрөө хүйт даасан өргөө рүүгээ орон үхлийн эмийг хүртсэн гэдэг юм.

Өнгөрсөн долоо хоногт олон улсын хэмжээнд ч анхаарал татахаар нэгэн үйл явдал тохиолоо. Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Дорнод аймагт очиж ажиллах үеэр БНСУ-ын Засгийн газар, Койка байгууллага болон Монгол Улсын Засгийн газраас мэдэгдэл хийж Дорнод аймгийн Халх голын сав нутагт тариалан хөгжүүлэх зорилгоор солонгосчуудад 270.000 га газар ашиглуулахаар шийдвэрлэснийг зарлалаа. Энэ нь 2700 хавтгай дөрвөлжин км бүхий их хэмжээний нутаг юм. Жишиж хэлбэл, энэ нь өнөөгийн Улаанбаатар шиг хэд хэдэн хот байгуулахад хангалттай хүрэлцэх газар ажээ.

Монголын эрх баригчдын дээрх шийдвэр БНСУ хилийн чанадад дор хаяж зуугаад жилээр тариалангийн газар түрээслэн авах стратеги бодлогоо хэрэгжүүлж буйн томхон илрэл боллоо. 99 жилийн хугацаагаар газар түрээслэх асуудлыг 2006 онд БНСУ-ын ерөнхийлөгч Ро Мүн Хён Монголд айлчлах үеэр хөндөн тавьжээ. Удалгүй солонгос мэргэжилтнүүд, судлаачид хүрэлцэн ирж Халх голын сав газарт судалгааны ажлыг ч хийсэн байна. Гэхдээ, солонгосын компани 99 жилээр газар түрээслэх гэдэг нь Монголд ихээхэн хэл ам дагуулж, авилгын хэрэг ч сөхөгдөв. Ийм учраас солонгосчууд асуудлыг Койка байгууллагаараа дамжуулан зүтгүүлж, газар тариалангийн загвар аж ахуй хөгжүүлэх нэрийн дор удаан хугацаагаар их хэмжээний газар эзэмшин ашиглахаар болж байна. Гарын үсэг зурах ёслолын үеэр солонгос эрхэмүүд болон Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүд үүнийг Дорнод аймгийн хэсэг иргэдийг ажлаар хангаж, Монголд солонгосчуудын тарьсан хүнсний бүтээгдэхүүнийг гадаадад экспортлох чухал үйл явдал боллоо гэж мэдэгдэв. Гэвч, гадныханд газраа эзэмшүүлэх нь Монголд юу авчрах вэ гэдгийг дэлхийн эрдэмтэд их л өөрөөр харж байгаа ажээ.

Хоёр жилийн өмнө Монголд болж байгаатай яг ижил асуудал олон улсад ихээхэн шуугиан тарьж, олон улсын нэр хүндтэй мэдээллийн хэрэгсэлүүдээр ахин дахин цацагдаж байсан юм. Өмнөд Солонгосчууд Африк тивийн өмнөд эргийн Мадагаскар улсад 10 гаруй мянган хавтгай дөрвөлжин км хөндөгдөөгүй газрыг тариалангийн зориулалтаар 99 жилийн хугацаатай хямд түрээслэхээр тус улсын засгийн газраар нь зөвшөөрүүлсэн байна. Гэвч энэ шийдвэр нь тус улсын иргэдийн зүгээс болон улс төрийн хүрээнд ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарч, улмаар Мадагаскарын шинээр сонгогдсон засгийн газар нь өмнөх засгийн газрынхаа дээрх шийдвэрийг цуцалж байжээ.

Мадагаскарт болсон үйл явдалтай холбогдуулан НҮБ-ын Хүнс, Хөдөө аж ахуйн байгууллага хүнс импортлогч орнууд ядуу буурай орнуудад “шинэ маягийн колони”-ийн систем бий болгож байна гэж шүүмжилж анхааруулсан юм (Тухайлбал, энэ асуудлыг Анлийн “Financial Times”-д хөнджээ: http://www.ft.com/cms/s/0/ea8de830-b5d9-11dd-ab71-0000779fd18c.html#axzz0mHUouA7S).

Учир нь, НҮБ-ын Хүнс, Хөдөө аж ахуйн байгууллага дэлхийн хүн амын хурдтай өсөлт, экологийн доройтлоос шалтгаалан 40-50 жилийн дараа хоол хүнс нь дэлхий дээрх хамгийн үнэтэй бүтээгдэхүүн болж хувирна гэдгийг судлан тогтоосон юм. Жиших юм бол, ирээдүйд хүнс хоол нь өнөөгийн нефт шиг л адармаатай асуудал болно гэсэн үг. Гэхдээ, одоо ч газар тариалангийн бүтээгдэхүүний үнэ маш хурдтай өссөөр байгааг бид харж байна.

Хятад, Өмнөд Солонгос зэрэг улсууд дээрх асуудлыг урьдчилан харж өөрийнхөө хүнсний хангамжийг баталгаажуулахын тулд одооноос ядуу буурай орнуудыг хараандаа авч хөдөлж эхэлж буй ажээ. Мадагаскарт болсон үйл явдал ч үүний бодит жишээ. Судлаачдын үзэж буйгаар шинэ колоничлолын гэгдэх энэ бодлого ирээдүйд ядуу орнуудад ихээхэн хохиролтой байх ажээ. Одоохондоо газар тариалангийн технологи хөгжөөгүй, мэдлэггүй байгааг нь далимдуулан явуулж буй энэ зальт бодлогын уршгаар тэдгээр ядуу орнууд эргээд өөрсдөө хүнсний хомсдолтой нүүрлэж, улмаар мухардалд орох юм. Өөрөөр хэлбэл, хүнсний үнэ тэнгэрт хадаж эхлэх тэр үед тэдгээр ядуу орнууд өөрсдөө хөдөө аж ахуйн салбартаа юу ч хийж чадахааргүй болж хоосон хоцорсон байх ажээ. Чухам ийм учраас л НҮБ дээрх явдлыг түрэмгий үйл ажиллагаа гэж шүүмжилж байна.

Монголд яг л дээрх үйл явдал болж байна. Уур амьсгал нь хуурай, ихэнх нутагт хөрс нь эмзэг Монгол бол газар тариалан эрхлэх нутаг нэн хомс орны тоонд ордог. Гэхдээ, 90 оноос өмнө оросууд Дорнод Монголын тэрхэн хэсэг Халх голын сав газрыг ирээдүйд Монголын хамгийн үржил шимтэй хөрстэй, стратегийн газар тариалангийн бүс байх болно гэж тогтоосон байдаг юм. Монголчууд ашиглаагүй шахуу үлдээсэн шимт хөрстэй, усны нөөц бүхий сүүлийн ганц энэ бүс нутгийг өнгөрсөн долоо хоногт солонгосчууд албан ёсоор ийнхүү гартаа оруулж авлаа. Монголын засгийн газар, УИХ-ын гишүүд болон солонгосчууд энэ сав газраас монголыг хүнсээр давхар хангана гэх мэт сайхан тайлбар хийж байгаа боловч, аль ч тохиолдолд солонгосчууд өөрийн хүнсний хангамжаа баталж, монголчууд өөрийн нутагт ургуулсан хүнсийг гадныхнаас худалдаж авахаар болж байгаа нь эрүүл ухаантай хэнд ч ойлгомжтой байна. НҮБ-аас ядуу орнуудад анхааруулсаар байтал Монголын эрх баригчид үлдсэн ганц тариалангийн бүс нутгаа УИХ, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр нухацтай хэлэлцэлгүй гадныханд өгч ашиглуулахаар боллоо.

Төв азийн Монгол Улс нь Солонгосчуудын хувьд Мадагаскараас арай онцлог улс юм гэдгийг энд давхар дурдах нь зүйн хэрэг болов уу. Сүүлийн үед Монгол нь солонгосын үндэсний үзэл, улс төрийн бодлогынх нь бай болж байгааг мэдээллийн хэрэгслээр хөндөн бичих болов. Юу гэвэл, солонгосчууд Монголыг, ялангуяа Дорнод Монголыг өөрсдийн өвөг дээдсийн өлгий нутаг гэж шууд зарлаж байгаа нь ч санаандгүй зүйл биш. Өмнөд Солонгосын түүхчдийн дунд өөрийн үндэстний гарал үүслийн талаар маргаан байдаг юм байна. Хэсэг эрдэмтэд нь солонгос үндэстэн Зүүн Өмнөд Азийн хүмүүстэй холбоотой гэх буюу Солонгосын хойгийн уугуул ард түмэн гэж үздэг бол өөрийн түүх, соёл дахь хятадын нөлөөг үгүйсгэдэг үндэсний үзэлт түүхчид нь солонгос үндэстэн Монголд үүссэн гээд үүнийгээ онолын түвшинд гарган тавихыг оролддог байна. Гэхдээ, Өмнөд Солонгосын улс төрчид үндэсний үзэлт түүхчдээ илт дэмжиж байгаа нь харагддаг.

Тухайлбал, 2006 онд Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Монголд айлчлахдаа монгол, солонгос ижил гэсэн санааг гэж хэлж байсан юм. Мөн хэдхэн хоногийн өмнө л гэхэд, Өмнөд Солонгосын Үндэсний ассамблейн гишүүн Ким Чхун Хван Монголд айлчлахдаа Улсын Их хурлын дарга Дэмбэрэлд Монгол бол бидний өвөг дээдсийн газар нутаг юм шүү гэдгийг нүүрэн дээр нь хэлж байна билээ. Монгол суугаа Өмнөд Солонгосын элчин сайд Пак гэгч Ийгл телевзээр ярилцлага өгөхдөө Монгол бол солонгосчуудын өвөг дээдсийн нутаг гэдгийг ч монгол үзэгчдэд давхар сануулж байв.

Хэдхэн жилийн өмнө Өмнөд Солонгосын эрдэмтэд Дорнод Монголд солонгос хороолол байгуулах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж буй тухай мэдээлал гарч байсан билээ. Юутай ч, дэлхий нийтэд шинэ колоничлолоос болгоомжлохыг сануулан буй энэ үед Өмнөд Солонгосчууд Дорнод Монголд их хэмжээний газар эзэмших стратегийн зорилгоо хэрэгжүүлэхээр өнөөгийн Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газраар албан ёсоор шийдвэр гаргуулж байна. Монголын Засгийн газарт өөрийн ард иргэдээ хүнсээр хангах, үндэсний аюулгүй байдлаа бататгах хөдөө аж ахуйн олигтой бодлого, стратеги алга. Монгол нь Чили зэрэг орон шиг авхаалжтай хөдөлж, бусдаас суралцсан зүйлгүй. Харин, гадны улсын хүнсний хангамж, түүхий эдийн бааз болж, түүнд нь хямд ажиллах хүчин бэлдэж өгдөг орон болох замруу явж байна.

Солонгосчууд авилгад идэгдсэн өнөөгийн Монголын төрийн багууллагуудаар шийдвэр гаргуулж өөрийн бодлогоо гүйцэлдүүлэх нь асуудлыг анх тавих үеэс л мэдэгдэж байсан юм. Монголын төрийн эрхэнд буй эрхэмүүдийн дотор аль нэг улсын заавраар хөдөлдөг бүлэг ч хэдийн бий болж ингэж хүчээ авсан байж магадгүй гэж ярилцах болсон билээ. Магадгүй ч гэж дээ. Тэртээ тэргүй иргэд Монголын төрийн байгууллагууд ямар болсныг мэдэж байгаа.

Ямартай ч, одоогоор үйл явдал эхлэл шатандаа явж байна. Монголын иргэд, улс төрийн хүчнүүд үүссэн нөхцөл байдалд яаж хандах, юу хийхийг цаг хугацаа харуулна байх. 1990-ээд онд Монголын Засгийн газар Монголын агаарын орон зайг гадны нэг компанид 99 жилээр түрээслэхээр шийдвэр гаргаж байсныг нь цуцлуулж байсан нэгэн хэрэг явдлыг уншигчид нэг санахад илүүдэхгүй биз ээ.

Muammar al-Qaddafi

Muammar al-Qaddafi, also spelled Muammar Khadafy, Moammar Gadhafi, or Muʿammar al-Qadhdhāfī (born 1942, near Surt, Libya), de facto leader of Libya from 1969 and a controversial Arab statesman.

The son of an itinerant Bedouin farmer, Qaddafi was born in a tent in the Libyan desert. He proved a talented student and graduated from the University of Libya in 1963. A devout Muslim and ardent Arab nationalist, Qaddafi early began plotting to overthrow the Libyan monarchy of King Idrīs I. He graduated from the Libyan military academy in 1965 and thereafter rose steadily through the ranks, all the while continuing to plan a coup with the help of his fellow army officers. On Sept. 1, 1969, Qaddafi seized control of the government in a military coup that deposed King Idrīs. Qaddafi was named commander in chief of the armed forces and chairman of Libya’s new governing body, the Revolutionary Command Council.

Qaddafi removed the U.S. and British military bases from Libya in 1970. He expelled most members of the native Italian and Jewish communities from Libya that same year, and in 1973 he nationalized all foreign-owned petroleum assets in the country. He also outlawed alcoholic beverages and gambling, in accordance with his own strict Islamic principles. Qaddafi also began a series of persistent but unsuccessful attempts to unify Libya with other Arab countries. He was adamantly opposed to negotiations with Israel and became a leader of the so-called rejectionist front of Arab nations in this regard. He also earned a reputation for military adventurism; his government was implicated in several abortive coup attempts in Egypt and Sudan, and Libyan forces persistently intervened in the long-running civil war in neighbouring Chad.

From 1974 onward Qaddafi espoused a form of Islamic socialism as expressed in The Green Book. This combined the nationalization of many economic sectors with a brand of populist government ostensibly operating through people’s congresses, labour unions, and other mass organizations. Meanwhile, Qaddafi was becoming known for his erratic and unpredictable behaviour on the international scene. His government financed a broad spectrum of revolutionary or terrorist groups worldwide, including the Black Panthers and the Nation of Islam in the United States and the Irish Republican Army in Northern Ireland. Squads of Libyan agents assassinated émigré opponents abroad, and his government was allegedly involved in several bloody terrorist incidents in Europe perpetrated by Palestinian or other Arab extremists. These activities brought him into growing conflict with the U.S. government, and in April 1986 a force of British-based U.S. warplanes bombed several sites in Libya, killing or wounding several of his children and narrowly missing Qaddafi himself.

Libya’s purported involvement in the destruction of a civilian airliner over Lockerbie, Scot., in 1988, led to United Nations (UN) and U.S. sanctions that further isolated Qaddafi from the international community. In the late 1990s, however, Qaddafi turned over the alleged perpetrators of the bombing to international authorities. UN sanctions against Libya were subsequently lifted in 2003, and, following Qaddafi’s announcement that Libya would cease its unconventional-weapons program, the United States dropped most of its sanctions as well. Although some observers remained critical, these measures provided an opportunity for the rehabilitation of Qaddafi’s image abroad and facilitated his country’s gradual return to the global community.

In February 2009 Qaddafi was elected chairman of the African Union (AU), and later that year he gave his first speech before the UN General Assembly. The lengthy critical speech, in which he threw a copy of the UN charter, generated a significant measure of controversy within the international community. In early 2010 Qaddafi’s attempt to remain as chairman of the AU beyond the customary one-year term was met with resistance from several other African countries and ultimately was denied.

In February 2011, after antigovernment demonstrations forced Presidents Zine al-Abidine Ben Ali and Ḥosnī Mubārak from power in the neighbouring countries of Tunisia and Egypt, anti-Qaddafi demonstrations broke out in the Libyan city of Banghāzī. As the protests spread throughout the country, the Qaddafi regime attempted to violently suppress them, directing police and mercenary forces to fire live ammunition at protesters and ordering attacks by artillery, fighter jets, and helicopter gunships against demonstration sites. Foreign government officials and international human rights groups condemned the regime’s assault on the protesters. Qaddafi’s violent tactics also alienated senior figures in the Libyan government. The Libyan minister of justice resigned in protest and a number of senior Libyan diplomats either resigned or issued statements of support for the uprising. On February 22 Qaddafi delivered a rambling defiant speech on state television, refusing to step down and calling the demonstrators traitors and saboteurs. He urged his supporters to defend him by fighting protesters.

Too Little, Not Yet Too Late

Much of official Washington has greeted the evidence of an ongoing massacre in Libya with a helpless shrug. "We don't have personal relations at a high level," lamented David Mack, a former U.S. diplomat in North Africa, in a Washington Post article titled "U.S. struggles with little leverage to restrain Libyan government."

Numerous articles in recent days, clearly influenced by what U.S. officials are telling reporters on background, have stressed this theme: The United States doesn't have deep ties with the Libyan military, as it did with the Egyptian and Bahraini militaries; it does not provide large amounts of aid to the Qaddafi regime; U.S. diplomats don't have friends in the Libyan government to whom they can make reasoned arguments about the need to change their ways. Therefore, even as Libyan leader Col. Muammar al-Qaddafi deploys warplanes, helicopters, and troops to crush the growing challenge to his rule, it is assumed that there is nothing the United States can do about the catastrophe under way.

But wait a moment. The United States doesn't have any military or diplomatic ties with Iran either, but we don't hear U.S. diplomats whining about how they are unable to press Tehran to give up its nuclear program. Nor did they plead limited influence when the world was pressing Libya, through sanctions and other tools, to compensate the victims of the Pan Am Flight 103 bombing over Lockerbie, Scotland, which was carried out by a Libyan intelligence officer. When an issue is important to Washington, U.S. officials figure out what leverage they have and use it as assertively and creatively as they can. They don't make excuses.

The U.S. military's connections to Egypt and Bahrain have unquestionably proved useful at key moments in the dramas that have unfolded there in recent weeks, allowing Pentagon officials to urge counterparts they knew well to show restraint. But those connections -- and the Pentagon's fear of losing them -- also held the United States back from pressuring those countries for reforms in years past. To say that deep military-military engagement is essential to having influence -- and an unvarnished good from the standpoint of promoting human rights -- is preposterous. Such ties can be helpful at key moments, but they can also reinforce the perception that the United States supports the status quo. In Egypt and Bahrain, they created popular mistrust of the United States that will take years to overcome.

The absence of close military and diplomatic relations can also free the United States to take more decisive steps to support democratic change and restrain repressive regimes such as Libya. Indeed, the international community has exercised such leverage effectively with Libya to pursue other goals in the past. Gaddafi was so eager for Western investment to develop his oil fields that he abandoned his nuclear program in 2003, ended his support for terrorist groups, agreed to a settlement on the Pan Am bombing, and in 2007 freed a group of Bulgarian nurses spuriously charged with spreading HIV among Libyan hospital patients. In each case, the West used the stick of sanctions and isolation and the carrot of closer economic and diplomatic ties to influence Libyan behavior.

Che Guevara (1928 - 1967)

Che Guevara was an Argentinean-born, Cuban revolutionary leader who became a left-wing hero. A photograph of him by Alberto Korda became an iconic image of the 20th century.

Ernesto Guevara de la Serna, known as Che Guevara, was born on 14 June 1928 in Rosario, Argentina into a middle-class family. He studied medicine at Buenos Aires University and during this time travelled widely in South and Central America. The widespread poverty and oppression he witnessed, fused with his interest in Marxism, convinced him that the only solution to South and Central America's problems was armed revolution.

In 1954 he went to Mexico and the following year he met Cuban revolutionary leader Fidel Castro. Guevara joined Castro's '26th July Movement' and played a key role in the eventual success of its guerrilla war against Cuban dictator Fulgencio Batista.

Castro overthrew Batista in 1959 and took power in Cuba. From 1959-1961, Guevara was president of the National Bank of Cuba, and then minister of industry. In this position, he travelled the world as an ambassador for Cuba. At home, he carried out plans for land redistribution and the nationalisation of industry.

A strong opponent of the United States, he guided the Castro regime towards alignment with the Soviet Union. The Cuban economy faltered as a result of American trade sanctions and unsuccessful reforms. During this difficult time Guevara began to fall out with the other Cuban leaders. He later expressed his desire to spread revolution in other parts of the developing world, and in 1965 Castro announced that Guevara had left Cuba.

Guevara then spent several months in Africa, particularly the Congo, attempting to train rebel forces in guerrilla warfare. His efforts failed and in 1966 he secretly returned to Cuba. From Cuba he travelled to Bolivia to lead forces rebelling against the government of René Barrientos Ortuño. With US assistance, the Bolivian army captured Guevara and his remaining fighters. He was executed on 9 October 1967 in the Bolivian village of La Higuera and his body was buried in a secret location. In 1997 his remains were discovered, exhumed and returned to Cuba, where he was reburied.

Түүхч Н.Нагаанбуу: Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш

Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний 100 жилийн ойг тэмдэглэх гэж буйтай холбогдуулан манай сурвалжлагч түүхч, зохиолч Н.Нагаанбуутай уулзаж, анх ямар учраас Халх Манжид эзлэгдэх болсон, мөн Зүүн гар болон Галдан хааны түүхтэй холбоотой одоог хүртэл маргаантай байдаг олон асуудлаар хөндөж ярилцсан юм.

-Галдан хааны түүх Халх Манжид эзлэгдсэн явдалтай яахын аргагүй холбогддог. Олонхи түүхчид Галдан хаан Халхад халдсанаас халхын ноёд Манжид дагаар орсон гэж үздэг. “Хэрвээ Халхад халдаагүй байсан бол…” гэх “Хэрвээ…” гэсэн таамаглал магадгүй дээрх дүгнэлтээс гарсан байх. Гэтэл Галдан хаан Монгол эх орныхоо эв нэгдэл, тусгаар тогтнолын төлөө өөрийн амиа огтхон ч хайрлалгүй Манжийн эсрэг тэмцсэн хэмээн түүхэнд бичигддэг. Мөн Галдан хааныг түүхэнд тархай бутархай Монгол улсыг сүүлчийн удаа нэгтгэсэн хүн гэж тодорхойлох нь бий. Ингээд бодохоор Галдан хааны түүх эмгэнэлт хувь заяа мэт санагддаг?
-Тийм ээ. Энэ тухай хамгийн эмзэг эмгэнэлтэй сэдэв нь түүний үхэл. Бодохоос элэг эмтэрч, зүрх шархирам хувь заяа. Тэр баатар хаан эх нутагтаа хэний ч дэмжлэггүй өнчирч, хорын тунгаар эм хэтрүүлэн уугаад эрдэнэт амиа алдсан. Итгэлт нөхөд нь Манжид урван дагасан. Ойрад зүүн гарчууд нь хамаг сайхан эрчүүдийг нь дайнд үрсэн хэмээн түүнд ял тулгасан. Харин халх түмэн болохоор бидэн рүү довтолж Анхдугаар Богдыг минь харийн нутаг руу хөөсөн гэсэн ял тулгасан. Эцэстээ түүнийг дэмжих Монгол хүн тэр үед бараг үлдсэнгүй. Шархадсан арслан шиг болсон тэр эр, “Эс чааваас даа ийм ч Монголчууд байх гэж…” хэмээн хилэгнэн хашгирч махир сэлмээрээ үхэр чулуу цавчсанаас сэлэм нь хуга үсэрч, өөрөө хүйт даасан өргөө рүүгээ орон үхлийн эмийг хүртсэн гэдэг юм. Дэндүү эмгэнэлтэй хувь заяа гэдэг энэ.

Энэ хар өдөр бол 1696 оны 12-р сарын 3 буюу Энх Амгалангийн 33-р он. Монгол тооллоор бол төр гүрний үйл хэрэгт ивээлгүй, үймээний эзэн үхэр жил, үймээнт үхэр жил, үйл лайны эзэн гэх мэтээр хэзээнээс цээрлэдэг үхэр жилийн өвлийн эхэн, ес эхлэхээс өмнө буюу эртний монгол тооллоор өөлжин хэмээх 3-р сарын 13-ны хар өдөр. Ану хатнаа суманд эрсдэхэд, мөн Сэвдэнбалжир хүүгээ баривчлагдан Бээжинд хүргэгдэж, Энх Амгалан хааны улс төрийн золиос болон нэг хэсэг ашиглагдаж, улмаар цаазлуулэн толгойг ньдээрлэл брлгон өлгөснийгдуулсан ч Галдан хаан Монголынхоо төлөө зорилгоосоо буцаагүй юм. Галдан хааны нас барсан газар нь одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын нутаг Ацтын ам.

-Галдан бошигт хааныг түүхэн үүднээс хэрхэн нэрлэх нь зөв бэ? Зарим түүхчид Галдан бошигтыг хаан биш, харин хан гэх нь зөв гэж үздэг. Энэ талаар таны дүгнэлт? Мөн “бошигт” гэж ямар учиртай нэр вэ?
-Галдан хаан гэж түүхчлэх нь зөв. Хаан гэхээс цэрвэж, хал палгүйгээр нь Галдан бошигт гэж түүхчилдэг боллоо. “Бошигт” гэдэг бол V Далай ламаас олгосон шашны нэгэн цол байх. Галдан долоон наснаас 27 нас хүртлээ хорь шахам жил шашны мөр хөөж, “илхарамба” гэдэг шашны цол хүртэж, бүр Зонховын суудалд сууж ном айлдах эрх олтлоо хүндлэгдэж байсан санваартан.
Ах Сэнгээг нь хаан суудалдаа хорлогдоход, түүний эх Юм Агас холын аяныг үл ажирч, хүү Галдан дээрээ очин энэ бүх байдлыг хэлж, улмаар хүү нь шашны үйл хэргээсээ буцаж сахил санваараа буцаасан түүхтэй. Энэ тухайд нь ярих бол бид Галдан бошигт гэнэ биз. Харин Нийт монгол угсаатнаа Манжийн дарлалаас хамгаалах агуу тэмцэл нь эрэлхэг хаан хүний эрэлхэг үйл хэрэг байсан юм.
Энэ үед ч гэсэн шашны том цол дагасан Түвдийн хорон бодлого Галдан хааныг дагадаг байсныг түүх шаштирт тэмдэглэсэн байдаг.

-Хаан гэж нэрлэж буйн учир нь Галдан хаан том улс гүрэн байгуулж чадсан гэсэн үг үү? Ойрадыг мэдсэн нэгэн хан байгаад Манжийн эсрэг боссон эрэлхэг баатар гэж л хүмүүс ойлгодог шүү дээ?
-Манжийн Энх Амгалан (Кан Си) хааны тооцоолсноор Галдан хаан 1200 гаруй хот тосгодыг эзэлсэн хаан байсан юм шүү.

-Тийм өргөн уудам газар нутгийг эзэгнэсэн хаан байсан гэж үү?
-Галдан хааны эзэмшил газар нутгийг Чингис хааныхтай жишиж болно. Чингис хаан 40 гаруй улс орныг эзэгнэсэн гэдэг боловч түүхчид Галдан хааны эзэлсэн газар нутгийг мөн тийм хэмжээгээр тоймлосон байдаг. 1188 онд Чингис хаан Тайчууд аймгийн хан өргөмжлегдсөн шиг 500 орчим жилийн дараагаар буюу 1671 онд Галдан Цоросын хан өргөмжлөгдөж, дараа нь хошууд, дөрвөд, торгууд гээд бүх ойрадуудыг нэгтгэж, 1675 он гэхэд Зүүнгар улсын хаанд өргөмжлөгдөж хаан суусан билээ. Галдан хаан бол Хами, Турфан, Кашгар, Яркенд, Хасаг, Хотон гэх мэтээр эрхшээлдээ оруулж, улмаар Чингис хааны хүрсэн газар Сайрам, Самарканд, Бухар, Киргиз, Фирганы хөндий гээд Төв ба Дундад Ази, Дорнод Туркменистаныг нэгтгэсэн их хаан байсан юм. Урагшаа Төвд, Хөх нуур түүний гол холбоотон байв. Дутуу нь гэвэл, Зүрчидийн Алтан улсын хойчис болох Манжийг л дарж чадаагүйгээрээ Чингис хаанаас дутуу байх.

-Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний ой гэж манайхан тэмдэглэх гэж байна. Түүхэнд “харгис хулгай” Галдан Халхад довтолсноос Манжид эзлэгдсэн хэмээн харагддаг. Мөн зарим нь “урвагч” Занабазар Богд Манжид бууж өгснөөс болсон гэж үздэг. Та хэний талд байна вэ?
-Хүн бүхэн мэдэхийнхээ хэрээр л бурдаг. Миний тухайд хэн нэгнийг нь зөвшөөрөх нь утгагүй хэрэг. Түүхэн үнэний талаас нь сурвалж судалгаа, баримт нотолгоо дэлгэж яривал өөр хэрэг бөгөөд сонирхолтой ч байж магадгүй. Тэр бол хувийн ойлголт биш, судлаачийн гэмээр дүгнэлт, гаргалгаа болох байх.

-Таны гаргалгаа ямар дүгнэлтэд хүрэв?
-Тухайн үе бол Монголын тулгын гурван чулуу баруун төв, зүүн гэх эртний уламжлал нь өөрчлөгдөж, Ойрад, Халх, Цахар буюу Ар, Өвөр, Баруун Монгол гэсэн ялгамжаар зааглагдсан үе. Ар халх нь боржигин буюу алтан ургийн бага ноёдын удамтнуудтай. Ойрад нь цорос овгийн дээд ноёдтой. Өвөрлөгч нар нь Лигдэн зэрэг алтан ургийн их ноёдын удам, мөн түүнийг дагасан Чингис хааны онгон шүтээнтэй байдаг байлаа.
Ар Монгол нь Чингис хааны цагаан тугтай голомт нутаг боловч товойн гарч чадахгүй байсан. Иймд шашны Анхдугаар Богдын дүрийг Түшээт хан Гомбодоржийн гэрээс Занабазар гэдэг хүүг тодруулж, түүнийгээ хаан хэмээн өргөмжилсөн.
Өвөр Монгол нь угсаа залгамжилсан Лигдэн хүртэлх хаадтай. Харин баруун Монгол нь Зүүнгарын Галдан хааны улстай байв. Манжийг эсэргүүцсэн Лигдэн хааны тэмцэл мөхөстөж, улмаар өвөрлөгч ноёд ээлж дараалан Манжийн цол шагналд оочирлогдон урвасаар 1630-аад оноос Манжид дагаар оржээ. Халхын ноёд, ялангуяа Түшээт хан аймгийнхан хашир хэрсүү Гомбодоржоос хойш Манжид ил далдаар сээтэгнэх болсон. Энэ үеэс л Галдан, Занабазар хоёрын тэмцэл хурцадсан хэрэг.

-Анхдугаар Богд Занабазар Манжид урвасан, урваагүй гэж түүхчид одоог хүртэл маргалдсаар байгаа юм биш үү?
-Урвасан нь бодитой үнэн түүх. Түшээт хан Гомбодоржийн хүүхдүүд өсч, эцгийгээ амьд байх үеэс “Манжид эзлэгдэх юм бол…” хэмээн эртнээс нүхээ малтах зорилгоор Манж руу тал тохой татаж эхэлсэн байдаг. Түшээт хан Гомбодорж 1655 онд нас барсан. Гэтэл түүнээс хоёр жилийн өмнө 1653 онд хүү Бундар нь харъяат ард иргэдээ аваад Манжид очиж дагаар орсон байдаг. Тэр байтугай Халхын ноёдоос хамгийн анх удаа Засаг Чин ван цол хүртэж, харьд урвасан тод тохиолдол түүхэнд бичигдсэн байдаг.

Энэ бол Гомбодоржийн нөгөө нэг хүү Занабазар тэргүүтнүүд Манжид 1691 онд бүрэн бууж өгснөөс даруй 38 жилийн өмнө болсон үйл явдал шүү! Бас тэр эмгэнэлт цагаас 36 жилийн өмнө Анхдугаар Богдын төрсөн дүү шинэ Түшээт хан Чахундорж эцгийхээ эзгүйрсэн• суудлыг өвлөмөгцөө өөрийн дүү, хүүхдүүдээ Манжийн хааны ивээлгэд суулгасан гээд урвалгын урьдчилсан бэлтгэлийн гэмээр түүх яривал зөндөө зүйл ярьж болох байх. Тодруулж хэлбэл, анхдугаар Богд ч, Чахундорж ч хожим Манж руу зугтан очиход тэнд эцэг эх нэгтэй элгэн садан Бундар зэрэг ах дүүс нь Манжийн албанд зүтгээд, элбэг хангалуун хүлээж тосч авсан. Өөрөөр хэлбэл, тэд Галдан хаанд хөөгдөхийн эрхээр юуны ч учир ололгүй хүний газар очсон юм биш.

-Тэгвэл Галдан хаан Халхад довтолсноос хамаг хэрэг үүджээ гэж ойлгож болохгүй нь ээ дээ?
-Хамгийн гол нь энэ буруу ойлголтоос бас салах хэрэгтэй байна. Түшээт хан буюу төв халхдаа бурууг тохохоос зайлсхийдэг бөөрөнхий, аймхай үзэл сурталч түүхчдийн балгаас түүх гажуудаж байгаагийн тод жишээ энэ юм. Галданг довтлохоос өмнө Түшээт хан Чахундорж нэгэн түм буюу арван мянган цэрэг дайчлан Зүүнгарын нутаг руу дайн байлдаан, өдөөн хатгалга хийж, Галдан хааны дүү Доржжав болон Засагт хан Шар нарыг хүйс тэмтрэн алсан байдаг. Мөн Галдан хаанаас Манжийн хаанд илгээсэн гурван зуу гаруй элчийг зам зуураас довтолж устгасан гээд эдгээр ярих өч төчнөөн баримт юу харуулж байна вэ? Яагаад Түшээт хан Чахундорж Халхын хүчийг харийн Манж руу биш, Ойрад Монгол руу эхнээс нь эргүүлэх гээд байв?

-Та Галдан хааныг Халхад довтолдог нь буруу гэж үздэг түүхчдийн эсрэг байна аа даа?
-Би өмнө нь баримт дурьдан ярьсан. Галдан хаан, “Долоон хошууны Халх надад дайсан биш” гэж мэдэгдэж, “Түшээт хан, түүнийг дагасан Сэцэн хан нарыг дүү нар, үр хүүхдээ Манжийн хаанд илгээн, тэд нартай ураг худ болж холбоолж байгааг зогсоо, ойрад, халх хоёр нэгдэж Манжийн эсрэг зогсоё” гэж тэмцсэн. Чахундорж, Занабазар нар зугатаж Манжид байсан холбоотон болон ах дүүстээ очиход, Манжийн хаанаас “Монголын нэгдэл, тусгаар тогтнолд дайсагнасан эл хоёр этгээдийг өг!” гэж шаардаж байсан.

-Түүх бичиг ном зохиолуудад яагаад энэ бүхнийг үнэн мөнөөр нь тусгаж болдоггүй юм бол?
-Тийм учраас л “аймхай бөөрөнхий түүхчид, зохиогчид” гэж хэлж байна. Үнэнийг гаргавал, үндэсний үзэл хагаралд хүргэнэ, одоогийн ар, өвөр хангайнхнаа хүнд байдалд оруулна, дөрвөд, торгууд гээд “бага ястнууд”-ыг давраана гэдэг эмзэглэл түгшүүр байдаг бололтой. Тэгсэн атлаа түүх бичигт, тэр бүү хэл төр засаг нь захчин, үзэмчин, дархад ястан, бага ястнууд гэх мэтээр зохиомол их багын ялгаа, доромжлол гаргаад байдаг нь тун хачин.
Уг нь монгол даяараа цагаан ястан тайж хаад, харцас буюу хар яст ард иргэд эгэл түмэн гэх хоёр л ястан байдаг түүхтэй. Өөлд, мянгад, урианхай гэдэг нь төрөлх аймгууд бөгөөд Говь-Алтай, Сүхбаатар гэдэг нь хожмын зохиомол аймгууд. Овог гэвэл аймаг дотроо дэгрээ тамгатайнхан, шар хятадууд, хар үхэрт гэх мэт юм. Гэтэл одоо халх гэдэгхэлний ухагдахууныг их ястан гээд тэр дотроо бүгд шахам боржигин овог (уг нь аймаг) болсон нь тун ч инээдтэй ч гэмээр юм уу, үндэсний эмгэнэл ч гэмээр гаж төрх юм. Манай зохиогчид ихэнхи нь энэ мэт хөнгөн гоомой ойлголттой байдгаас Түшээт хан буюу Төв Халхыг Монголын ари угсаа гэж үзэн өмгөөлөх олонхи болдог.

Үүнээс болоод Галдан хааныг ерийн нэгэн тэмцэгч мэтээр доош нь хийх доголон сэтгэлгээ хэвшмэп байсаар байна.

-Ер нь тэр үед халх, ойрад хоёрын хүч болон хүн ам хэр зэрэг ялгаатай байсан бэ?
-Тэнцүү байсан гэж хэлж болно. Харамсалтай нь, Галдан хаанаас хойш ойрадуудыг Манжийн түрэмгийлэгчид эзлэхдээ 620 мянган ойрадыг 120 мянга болтол нь түйвээсэн. Дайны хөлд 240 орчим мянга хүн амьүрэгдсэн. 100 мянга гаруй ойрадуудыг хоморголон цаазалж, олноор нь амьдаар нь газар булж хүйс тэмтэрсэн. Ийм аймшигт яргаллыг Монголын түүх Манжийн балгаар зөвхөн Ойрадад үзсэн. Энэ гашуун түүхийг ил гаргах дургүй түүхчид бас бий. Энэ балгаас болж ойрадууд бага ястан болсон гутамшиг эхэлсэн.

-Зүүн гарын улс хэдийгээс хэдий үе хүртэл оршиж байсан юм бэ?
-Галдан хааны улс 1635-1758 он хүртэл 120 гаруй жил оршин тогтносон. Галдан хаанаас хойш 60-аад жил төр улс нь ямар нэгэн хэмжээгээр хадгалагдаж байсан.

-Галдан хааны улс гэхээр үр хүүхэд нь түүний төрийг сэргээн залгамжилсан хэрэг үү?
-Үгүй ээ. Галдан хааныг Халхыг нэгтгэж Манжийн эсрэг хамтын хүчин бий болгохоор тэмцэж байх хооронд ар хударгаар талийгаач ах Сэнгэ хааны хүү Цэвээнравдан өөрийгөө Зүүнгар улсын хаан хэмээн өргөмжлөн ар талын гол хүчнээс тасалж эсэргүүцэл буй болгосон түүхтэй. Мөн Богд хаанд дайсагнаж, манай Халхад довтолсон гэж ар халхууд Галдан хааныг эсэргүүцсэн. Энэ байдлыг Манжийн Энх Амгалан ха,ан овжин ашиглаж, “хулгай” Галданы харгис довтолгооноос ар халхыг чөлөөлнө гэдэг шалтгаанаар нэгэн удаа 50 мянган цэрэг зэвсгийн хүч илгээж, улмаар энэ үйл явдлаар ар халхыг Манжид нэгтгэх бодлогоо ерөнхийд нь хэрэгжүүлсэн.
Галдан хааны улс гэж байгаа нь түүний үндэслэсэн улс гэсэн санаа. Хөдөөгийн түүхч өтгөс тэгэж ярьж хэлэлцдэг байсан, Жүчийн улс, Чагадайн улс, Хүлэгүгийн улс… Өөрөөр хэлбэл, Хубилайн улс гэж ярьдаг байснаас Юань улс гэдэггүй. Одоо л шинжлэх ухаанчирхан нэр томъёолжуулж Юань, Алтан Ордны гэх мэтээр цоллох болж. Тэгэж ярих төрөлх түүхчийг олохгүй дээ.

Нанхиад гүрэн дотроо Хубилайн улсыг тэгэж нэрлэдэг л юм байгаа биз. 1254-1368 он хүртэлх хугацааг Дайдуд сууж асан хаадууд бүгд Хубилайн улсын л хаад. Энэ нь Монгол гүрний хаан гэсэн утга огт биш, Монгол гүрний гэвэл эдгээр дөрвөн ханхүүгийн хараат дөрвөн улс дээр Тулуй эзний сахисан Монгол газрын төрийн голомт нутгаа нэмж амилуулаад Монгол гүрэн гэж ухаардаг уламжлалтай юм. Энэ л гүрний төлөө эрслэн тэмцсэн Галдан хааны улсыг би тийн зүйрлэн нэрлэсэн хэрэг.

-Тэгвэл “Зүүн гар” гэсэн нэрний хувьд таны дүгнэлт…?
-Зүүнгарын улс гэдгийг ч манай эрдэмтэд буруу тайлбарладаг. Одоо эрдэмтэд биш энгийн түүхч хэд гурванхан эгэл Монгол л мэдэж байгаа эртний өвөг зурхайн ёсонд төрийн хэргийг алтан гадас одыг харж зогссон хүний гараар баруун, зүүн гэдэг ёс бий. Энэ нь зүг чигээ хэзээ ч алдаж төөрөлдөхгүй гэсэн энгийн санаанаас үүдэлтэй эрдэм л дээ.! Энэ зурхайн ёсоор ертөнцийн баруун зүгт зүүн гарын монголчууд оршдог юм. Баруун монголчууд гэвэл монгол зурхайн бар зүгээр ярьж байгаа хэрэг бөгөөд зүүн гарын гэдэгтэй дүйх адил утга.

-Галдан хаан Чингисийн алтан урагтны удам биш биз дээ?
-Ойрадын Гүүш хааны Цорос аймгийг Хасарын хойчис гэдэг. Цоросын Эсэн тайш хаан эцэг Тогоон тайшаас өвлөж, 1451-1454 онд нийт Монголын хаан байсан. Галдан хаан бол Эсэн хааны бага хүү Эсмүний хойчис бөгөөд 1643 онд Эрдэнэбаатар хиан тайшийн зургаадугаар буюу хоёрдугаар хүү болон мэндэлжээ. Зургаадугаар хүү гэсний учир нь, Эрдэнэбаатар хиан тайш гурван хатнаас төрсөн арван хоёр хөвүүнтэй байснаас зургаа дахь хүү нь Галдан хаан байсан юм. Харин Юм Агас хатнаас гарсан лоёр дахь хүү нь Галдан хаан юм. Хэрэйдийн Тойрол хааны торгууд удмын Амгалан ноёнд Ойрадын Тогоон тайш өөрийн Юм Агас охиноо өгчээ. Тэгэхээр Галдан хаан Хасарын хойч Цорос эцэгтэй, эртний хуяань (хүннү) хаадын хойчис, Хэрэйд Тойролын алтан ургийн торгууд эхийн үр язгууртан юм.
Ер нь Алтан ураг гэж зөвхөн Чингисийн удмыг хэлдэг юм шиг хуудуу ойлголг байгаа нь уг язгуур муутай удамласан төрөлх эрдэм ухаангүй ч гэсэн цол хамгаалжтом нэр хүртсэн эрдэмтдийн таамгаар тарьсан нэр томъёо. Зөвхөн XIII зуунаас түүх ярья гэвэл Хэрэйдийн Тойрол хааны, Найманы Таян ханы, Мэргэдийн Тогтохын, Тайчудын Чингисийн гэх мэт тэнгэр язгуур ярих хэрэгтэй алтан урагтай олон удам бий. Чингисийн удмын бага ноёд зөвхөн өөрийгөө алтан урагган гэж нэрлээд, Тогоон, Эсэн нарыг Чингисийн хойчис биш учраас алтан урагтан биш гэдэг байв.

Иймд хаан гэлгүй харин Ойрадын Тогоон тайш, Эсэн тайш гэж түүхчилдэг байсан. VIII Богдыг ч төвд хүн тул хаан гэлгүй наран гэрэлт түмэн наст богд эзэн гэх ёстой гэж үздэг байсан юм гэнэ лээ. Бас Алтан ураг гэж эцгийн талын удам биш эхийн хэвлийн ураг удмыг хэлдэг ёсыг бас мэдүүштэй.

-Ану хатны тухайд?
-Ану хатан Галдан хааны ах Сэнгэ хааны бага хатан байсан. Сэнгэ хаан нас барж, Галдан хаан эхнэрээ болгож, харин Ану хатны дүү охин нь Галдан хааны дараа хаан төрийг уламжилсан Сэнгэ хааны хүү Цэвээравданы сүйт бүсгүй байсан ч Галдан хаан нэр нөлөөгөө ашиглан бас эхнэрээ болгосон. Зүйрлэвэл, Чингис хааны Есүй, Есүгэн эгч дүү хоёр хатан шиг. Цэвээнравдан энэ өшөөр Галдан хааныг Халхад үйл ажиллагаа явуулж байгаа хооронд өөрийгөө Зүүнгарын хаан өргөмжилж, Галдан хааныг нас барсны дараа ч мөн төрийн хаан суудлыг үргэлжлүүлж Манжтай эрэлхэгээр тэмцсэн түүхтэй. Ану хатныг Сэнгийн хатан гэхээр Цэвээнравдангийн эх гэж ойлгож болохгүй.

-Хамгийн их хохирол үзсэн тулаан Налайх, Зуун мод, Заан Тэрэлжийн дэргэд болсон. Энэ тулалдаанд Галдан хаан Ану хатнаа алдсан гэдэг биз дээ?
-Монголын хувь заяанд эмгэнэлт учир холбогдолтой энэ газар нутгийг мөн л ойрадтай холбоотой учир шалтгаанаар хайхрахгүй орхисоор элсний карьер болгон энд тэндгүй ухаж сийчсэн хэвээр л… Зүй нь тэр. хавийг төрийн хамгаалалтанд авч, Галдан хааны болон Ану хатны хөшөө дурсгалыг хүндэтгэн босгох учиртай.
Галдан хаан Энх Амгалан хааны удирдсан 50 мянган манж, хан, нанхиад, өвөр, ар монгол нийлсэн гурван замын их цэрэгтэй тэнцвэргүй дайн хийж ялагдаад, үлдсэн нөхдөө авч баруун зүгт зугтахдаа үхрийн баас шиг цувран гээгдсээр бутарсан. Манжийг сөрсөн хүч энэ дэлхий дээр ганцхан Галдан хаан, түүний хүчирхэг арми л байсан. Манжаас илүүтэйгээр монголчууд, ялангуяа Түшээт ханы Чахундорж тэргүүтэй Түшээт ханыхан Галдан хааныг дотроос нь задлах, гаднаас нь бутлах үйл ажиллагааг олон жил уйгагүй хийсэн.
Галдан хаан Манжтай тулгарсан их бага олон тулаан, дайн байлдаан бий. Хамгийн гол нь, Галдан хаан бол манж, нанхиад, өвөрмонгол, бас халх монголын нэгдсэн цэргийн хүчний эсрэг Монгол үндэс угсаатныхаа тусгаар тогтнолын төлөө хааны ёсоор тэмцэж, эцэстээ ганцаардах хуртлээ туйлбартай тэмцсэн жинхэнэ Монгол хаан.
Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний 100 жилийн ойг хөл болгон тэмдэглэхдээ хамгийн гол нь анх яагаад Манжийн дарлалд орчихсон юм бэ гэдгийг зөв тунгаах ёстой. Гэтэл тэгэх шинжгүй байна. Ой болно гээд бас баахан манж бодлого ёслол болно гэхээс ичиж байна. Манжууд монголчуудыг өөрт нь ямар ч гарз гарлагагүй хоосон цол хэргэм, чулуун жинш, шувууны өд мэтээр өрсөлдүүлж, нэгэн зууны ч насгүй баахан эд хөрөнгөөр дотор нь жөтөөрхөлцүүлж, атаа жөтөө дэгдээснийхээ хүчинд санасандаа хүрсэн. Өнөөгийн төр тэр ёсыг дэглэж, бас баахан одон тэмдэг, гавъяат ардын баатар гээд хоосон цол шагнадаг байна. Түүний оронд адаглаад Зуун модны замд Галдан хааны дурсгалын цогцолбор байгуулах шав тавих юмсан.

-Та “Зууны мэдээ” сонинд нийт монголчуудын хаан төрийг ойрадууд гурван удаа авсны эцэст Монгол улс өөдөлнө гэж бичээд Ойрад угтай хүмүүс танд ихэд дургүйцэж байгаа дуулдсан?
-Би Ойрадыг муулаагүй, бас худлаа өргөмжлөөгүй. Ухаант эцэг дээдсийн тийм зурхай байдгийг л хэлсэн. Тэр нь үнэн болохыг эртний монгол зурхайн ухаанаар харьцуулал, жишээтэйгээр ярьсан. Эсэн тайжийн үед Халхын Агварчин жонон тэргүүтэн 64 өрлөгтөн, 32 хиуртан тэргүүтнийг хядаж цуст яргалал үйлдсэн. Эндээс ноёдын үхэл чуулганд гэх хэлц үг гарсан. Энэ харгис үгээс Ойрад, Халхын хагарал эхэлсэн тухай түүх сурвалжид тэмдэглэгдсэн. Ойрадын зах мянган буюу захчин аймгийн Тогоон тайш, Эсэн тайш нар Монголын хаад байсан гэж би өмнө нь хэлсэн.
XX зуунд социализмын замаар далан жил явсан. Тэр онол мэдлэгээр жолоодсон гол эзэд нь Ю.Цэдэнбал, Ж.Батмөнх нар байсан. Тэд бас ойрад хүмүүс. Тэр талаар маш сайхан түүх, бас базаахгүй баримт ч ярьж болно. Ойрадууд гурав дахь удаагаа Монголын төрийг авсан нь өнөөгийн ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Хууль зүйн сайд Ц.Нямдорж нарын энэ үе гуравдахь нь болох юм. Энэ шинжийг би Монгол доройтохын, эсвэл мандахын дохио тэмдэг гэж хэлээгүй. Гурван удаа ойрадууд Монголын төрийг атгана гэсэн зурхайн тооцоо зөв байна. Энэ тэмдгийн дараа Монголын цоройсон их бадрал ирнэ гэсэн. Тиймээс Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний зуун жилийн ойн өмнө Монгол төрийн гал голомтын цогцолбороо улсын нийслэл Улаанбаатарын төв цэгт мандуулж, Галдан хааны тэмцлийн ганцаардалд гэмшиж чадваас ойн ач холбогдол тэрболно. Ойрад, Халх хоюулаа алтан урагтай нэг үндэстэн.

-Ингэхэд Галдан хааны тэгш ой ойрын үед хэдийд болох бол?
-Галдан хаан Хасарын хойч цорос хүн тул Есүхэй баатарын удам. Халхын ноёд ялангуяа Түшээт хан гомбодоржийнхон Чингисийн хойч. Тэмүжин, Хасар хоёр Есүхэйн хөвгүүд шүү дээ. Тэр Манжийн эсрэг дайтна гээд цэрэг элсүүлж боссон эгэл нэгэн зоригт баатар биш тэнгэр заяат хиан угсаат хаан хүн. Байгуулсан улс нь зэр зэвсгийн, галт бөмбөг, дарьт бууны үйлдвэртэй, тагнуулын алба сүлжээтэй, газар тариалан, мал аж ахуй хосолсон том гүрэн байсан. Анхдугаар Богд болон Түшээт хан Чахундоржийг Монголынхоо төлөө Манжийн эсрэг тэмцэлд ятгуулахаар мянган лам тагнуул бэлдэн халхад оруулж байсан гээд бод. Тэр хаан эцэстээ яаж ганцаардан ягтаж, өлөм зэлэм өнчрөн эцэслэв дээ.

Тэр их хүний түүхэн ойг тэмдэглэхээр барахгүй, Манжийн эсрэг тэмцлийг манлайлж, амь нас, амьдралаа өргөсний хувьд төрийн дээд хүндлэлээ амилуулах ёстой. Хөшөө дурсгал нь зөвхөн Ховдод биш, Улаанбаатарын ойролцоо, тухайлбал Зуун модонд сүндэрлэх ёстой. Галдан хааны Зах мянганы Эсэн тайш хааны хувилгаан хойд дүр болон хорвоод мэндэлсний 370 жилийн ой 2013 оны намар болно.

Цусан балчиг татуулсан хэлмэгдүүлэлт буюу аллага

1937 оны есдүгээр сарын 10-нд Монголын улс төр, цэргийн зүтгэлтнүүдийг бөөнөөр нь баривчилснаар их хэлмэгдүүлэлт гүнзгийрсэн бол мөн оны аравдугаар сарын 2-нд гурван хүний бүрэлдэхүүнтэй “Онцгой Бүрэн эрхт комисс” гэгчийг шүүхээс гадуур бий болгож, хүмүүсийг барьж хорих, шүүн шийтгэх онцгой эрхийг олгосноор Монгол улсад өргөн хүрээтэй улс төрийн хядлага эргэлт буцалтгүй эхэлжээ. Тус комисс нэг жил зургаан сарын хугацаанд буюу 1939 оны дөрөвдүгээр сарын 15-ны өдөр хүртэл “бүгд 51 удаа хуралдаж, 25800 хүний хэргийг таслан шийтгэжээ. Эдгээрийн 19 мянга орчим нь лам нар байсан бөгөөд 17 мянгыг нь буудан алах ялаар шийтгэсэн байна” .
Үүнээс үзвэл Монгол улс, үндэстний эсрэг яргалал үйлдэгчдийн хатгах жад, хангинах зэвсгийн торгон үзүүр чухамхүү лам нарын эсрэг чиглэсэн нь тодорхой бөгөөд цэрэг улс төр, төр захиргааны байгууллагын олон мянган ажилтан, албан хаагч, бичиг соёл, шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, Монголоо гэсэн мянга түмээр тоологдох хүний амь насыг хөнөөжээ.
1930–аад онд БНМАУ-д лам нарын эсрэг тэмцлийг тууштай хийх үүрэг даалгаварыг Коминтерний дээрэнгүй “гео” үзэл суртлын эзэн И. В. Сталин тэргүүтэй ЗХУ-ын удирдлагын зүгээс Монголын эрх баригчдад удаа дараа өгч, зарим тохиолдолд биелүүлсэнгүй хэмээн зэмлэн буруушааж, илэрхий зааварлан тушааж, ятган шаардаж, элдвээр дарамталж байж гүйцэлдүүлэх харгис бодлого баримталж байсан нь хоёр улсын удирдагчдын хэд хэдэн удаагийн уулзалт ярианы явцад И. В. Сталины хэлсэн үг, яриа, байр сууриас тодорхой илрэн гарч байлаа.
Тухайлбал И.В. Сталин 1933 оны арванхоёрдугаар сарын 25-нд Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Сангийн Яамны сайд С.Довчин, МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Б.Элдэв-Очир нартай уулзсан уулзалт дээр: “Лам нар чинь улсын доторхи улс гэсэн үг байна. Чингис хаан бол үүнийг хүлцэхгүй, тэднийг бүгдийг хядах байсан” гэж зааварласныг доктор Д. Өлзийбаатар тэмдэглээд “лам нарын асуудлыг шийдэх арга бол “хядах” л юм гэхдээ бүгдийг нь гэсэн санаагаа шууд илэрхийлжээ” хэмээн дүгнэсэн нь чухам голыг нь олсон дүгнэлт юм.
Улмаар ЗХУ-ын эрх баригчид Монголын лам нарын эсрэг тууштай тэмцэхийг онцлон анхаарч, БХК(б)Намын Төв Хорооны түвшинд тусгайлан хэлэлцэж, шийдвэр гаргажээ. Тухайлбал, 1935 оны аравдугаар сарын 1-ний өдрийн хуралдаанаараа “Лам нарын хувьсгалын эсэргүү байгууллага нь Монголын олон улсын байдал хурцдах тусам төдий чинээ хүчтэй болж Японы булаан эзлэгчдийн талд орж, өөрийн ард түмнээс урвагчид болох тул лам нартай хийх тэмцлийг сулруулахгүй байхыг Монголын удирдлагад зөвлөх”-өөр шийдвэрлэж, дээр нь ТХ-ны “УТТ-ны санал авснаар” гээд дор нь Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга И. В. Сталин” гэсэн баримт байна.
1935 оны арван хоёрдугаар сарын 30-нд И. Сталин, В. М. Молотов, К. Ворошилов нар П.Гэндэн, Г.Дэмид, Д.Намсрай нарыг Кремльд хүлээн авч уулзсан уулзалт дээр И. В. Сталин:
“Ер нь Гэндэнгийн Засгийн газар ба нөхөр Намсрайн Дотоодыг хамгаалах лам нартай тэмцэл хийхгүй, бүр тэднийг хөхиүлэн сайшааж байгаа…” хэмээн зэмлээд П.Гэндэнд хандаж: “Та лам нарыг гомдоохгүйгээр үндэсний тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг хүсэж байна уу” гэж асуугаад “Тэр лав нийцэшгүй зүйл, лам нарын эрх ашгийг зөрчихгүйгээр үндэсний эрх ашгийг хамгаалж болохгүй” гэж өөрөө хариулжээ. Цааш нь: “та нарт лам нартай тэмцэх дур хүсэл алга байна. Хооллохдоо дур хүсэлтэй хооллох хэрэгтэй. …тухайлбал Дэмид өөрийн санал бодлоо зөв илэрхийлж байгаа шиг лам нартай хатуу тэмцэл явуулах шаардлагатай байна” гэсэн шаардлага тавьжээ.
Үүнээс хойш ч Сталин лам нарыг устгах асуудлыг дараа, дараачийн уулзалт дээр дахин давтан тулган шаардсаар байсан бөгөөд 1936 оны нэгдүгээр сарын 7-ны өдрийн уулзалт дээр “Үндэсний хүчирхэгжил лам нарын хүчирхэгжилтэй зэрэгцэн байх нь тааршгүй зүйл юм. Лам нар бол …уналтын бүтээгдэхүүн мөн. Чингис хааны үед лам нар байгаагүй. Монголд лам үүсч хөгжсөн нь Монгол гүрний уналттай холбоотой” хэмээн онцлон сэнхрүүлэхийг оролджээ. Сталин энэ үгийнхээ дараа “лам нарын эсрэг жинхэнэ ёсоор тэмцэгч Засгийн газар шаардагдаж байна. Ийм Засгийн газар бидний холбоотон байх болно” хэмээн өөрийн байр сууриа тулган хатуу мэдэгджээ.
Тийнхүү Монголыг монголоор нь багалзуурдуулах их гүрний бодлого эрчээ авч, Сталины хүсэл, шаардлагыг биелүүлэх улс төрийн хядлага 1937 оны намар Чингисийн Монголын гал голомтыг сахисан БНМАУ-д өрнөсөн нь Монголын түүхэнд тохиолдсон хамгийн эмгэнэлт үйл явдлын нэг болон хувирчээ.
Харин Сталины хувьд Монгол дахь хэлмэгдүүлэлт нь өргөн хэмжээний “цэвэрлэгээ”, Японтой тулахын өмнөх бэлтгэл байж. Тийм л учраас Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн цаад учир шалтгаан нь ЗХУ-ын коммунист нам, Коминтерний дээрэнгүй “гео” үзэл суртлын бодлого, Японы Ази дахь цэргийн үйл ажиллагаатай холбоотой ажээ. Өөрөөр хэлбэл ХХ зууны эхэн үеийн олон улсын харилцааны хурцдал, их гүрнүүдийн нөлөөний хүрээгээ тэлэх, бодлого, түүний шууд үр дагавар байжээ.
1937 оны зургадугаар сард ЗХУ ба Япон хоёр улсын харилцаа хурцадсан. Долдугаар сард Япон, Хятадын хооронд бүрэн хэмжээний дайн дэгджээ. Энэ дайнд ЗХУ нь Хятадыг дэмжиж олон зөвлөх, нисгэгчдээ илгээж, манай нутгаар их хэмжээний зэвсэг зөөвөрлөн хүргэх, ингэснээрээ Хятадын байлдах чадварыг нэмэгдүүлж Японы Алс дорнод руу хийх довтолгооны хүчийг саатуулах бодлого баримталжээ. Тухайн үед И.В.Сталин Японы цэрэг БНМАУ-аар дамжин Байгаль нуурийн районд довтлохоос асар их болгоомжилж байсан. Хэрэв байдал өөрөөр эргэж Японы цэрэг Монголд орж ирээд Орост довтолвол Байгал нуураар зогсохгүй ЗХУ-ын Алс Дорнодын цэргүүд ар талаасаа таслагдаж, улмаар Сибирийн төмөр замыг алдах аюулд хүрнэ. Хэрэв тэгвэл Орос сүйрнэ гэж Сталин үзэж байж. Мөн Хятадын цэргүүд Японы дайралтаас ухарч Монголд ороод ирвэл тэдний араас нь Японууд БНМАУ-д цөмрөн орж, улмаар монголын цэргийг өөртөө хавсаргаад Байгаль нуурын районд довлох вий гэдгээс ихээхэн болгоомжилэ байлаа. Учир нь Барга Монголын цэрэг эрс Японы тугын дор явах тул Ар Монгол Японтой хамсахаас давхар сэргийлсэн хэрэг.
И.В.Сталин энэ санаагаа 1937 онд Монголд илгээсэн М.Ф.Фриновскийд өгсөн заавартаа хэлсэн. Бас 1945 оны зун Хятадын Ерөнхий сайд Сун Цзы Вэнтэй уулзахдаа ч тайлбарлаж ярьсан байдаг. “Чамд би даруухан хэлэхэд Ар монголыг яагаад авах гээд байна вэ гэвэл цэрэг стратегийн байр сууринаас энэ хэсэг газрыг хэрэгтэй гэж үзээд байгаа юм” гэж шулуухан хэлжээ. Тэгэхэд Сун Цзы Вэн: “Бид гадаад монголын асуудлыг одоо босгож ярихгүй, унтаж байгаа нохойг тайван орхицгооё” гэж байжээ. Өөрөөр хэлбэл ЗХУ болон Хятадын хооронд Монголыг жийргэвч, халхавч байдалтайгаар нэр төдий оршин тогтнуулах талаар ЗХУ-ын удирдлагаас явуулсан гео-улс төрийн бодлого нь Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн бас нэг шалтгаан, үндэс болсон гэж үзүүштэй.
Хятадын удирдагч Чан Кайши дурдатгалдаа: “дэлхийд хувьсгал хийх гэсэн Оросын төлөвлөгөө үндэсний тусгаар тогтнолд барууны колоничлолоос илүү аюул учруулна” гэж бичсэн нь бий.
Монголд их аюул учирчээ. 1930-аад оны улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн уршгаар Монгол оронд хэрэгжиж байсан хөгжлийн хувьслын зарчим алдагдаж, ард түмний эрх ашигтай яв цав нийцэж байсан ардчилсан шинжтэй өөрчлөлт гажуудан, Монгол улс зөвлөлт хэв маягийн социалист нийгэм байгуулах туршилтын талбар болон хувирчээ.
Улс төрийн их хэлмэгдүүлэлтийн уршгаар БНМАУ-ын хууль тогтоох дээд байгууллага Улсын Бага Хурал, эрх баригч МАХН, МАХЦэргийн удирдлага, удирдах байгууллага хэвийн үйл ажиллагаа явуулах бүрэлдэхүүнгүй болтлоо хядлагад өртөж, улс төрийн авторитари, тоталитари дэглэм хуваарьгүй ноёрхох болсон юм.
Зах зээлийг баримжаалсан эдийн засгийн хөгжлийн явц тасалдаж, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоонд шилжсэнээр улс орны хөгжил яваандаа удаашрахад хүрчээ.
Монголын 30 гаруй мянган эр хүн хэлмэгдэлд өртөн хорогдсон нь тус улсын хүн амын хүйсийн харьцаа, хүн амын нөхөн үржихүйд сөрөг үр дагавар учруулжээ. Шинээр үүссэн сэхээтний давхраа хүнд цохилтод өртсөнөөс түүнийг дахин бэлтгэх шаардлагатай болсон юм.
Монголын түүх, эдийн болон оюуны соёлын асар их ололт, хэдэн зууны турш бүтээн туурвисан үндэстний дархлаа, урлагийн хосгүй үнэт дурсгалууд, 767 сүм хийд сүйрэлд автаж, монголын нийгмийн оюун санааны амьдрал, соёлын өв сан, хэв заншил, нийгмийн харилцааны ёс журамд асар их гарз хохирол учирсан байна.
Үндэсний уламжлал, өв соёлын залгамжлалыг үгүйсгэн тасалдуулж, үндэс язгуураа гэсэн эх оронч үзэл санааг “үндсэрхэг үзэл” хэмээн хавчин хяхаж, шударга зарчимт шүүмжлэл, бүтээлч санал, санаачилгыг “сэхээтний төөрөгдөл” гэх мэт нэр хаяг оноон хэлмэгдүүлж, олон урьгалч үзэл, чөлөөт сэтгэлгээг хязгаарлан боогдуулж байсны улмаас хүн амын дунд идэвхгүй, үлбэгэр дорой байдал, бэлэнчлэх сэтгэлгээг төлөвшүүлэхэд хүргэжээ.
Ийм учраас Монголд дахин улс төрийн их хэлмэгдүүлэлт, хэлмэгдлийн алдаа дахин давтагдах ёсгүй юм.
Тийм учраас Монголчууд бид манай газар нутаг, их баялагт шунасан гадаадын шунахайрал, их гүрнүүдийн авах, идэх, тонон луйвардах бодлогын золиос болох болчимгүй оролдлого, улс төрийн зорилготой элдэв явууллагад автахгүй байхыг улс төрийн хядлаг, хэлмэгдүүлэлтийн гашуун түүх сануулж байна.
1990 оны цагаан морин жилийн Ардчилсан хувьсгалын үр дүнд 1992 онд шинэ Үндсэн хуультай болж эрх зүйт төр төлөвшин, хүний эрх, эрх чөлөөг ханган баталгаажуулсан хууль, эрх зүйн тогтолцоо бүрэлдэн бий болсон. Үүний хамт хүний эрхийг хангах, хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн ба төрийн бус байгууллага, холбоод ажиллаж байгаа нь улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн аливаа илрэлээс урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох бодитой хүчин гэж үзэж болох юм. Хэдийгээр эрх зүйт төрийн тогтолцоо бүрэлдсэн нь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт дахин давтагдахгүй байх нөхцөл мөн боловч, хөгжлийн түвшин доогуур, хүн амын амжиргааны түвшин дорой, нийгмийн сэтгэл зүй хэврэг байгаа энэ үед улс төрийн хэлмэгдүүлэлт дахин давтагдахгүй гэх баталгаа бага юм. Монголын жирийн иргэдээс эхлэн улс төрчид, төрийн бодлоготон хүн бүр хэлмэгдүүлэлтийг дахин давтагдуулахгүйн төлөө хичээх учиртай бөгөөд үүний хамгийн гол баталгаа нь бидний Монголынхоо төлөө эе эвээ эрхэмлэхэд л оршино.

Ираны армийн сэргэлт

МАНАЙ ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙГ ХАРААД ХАЛДАН ДОВТЛОХ САНААНААСАА УХАРТАЛ НЬ БИД БАТЛАН ХАМГААЛАХ САЛБАРАА ХӨГЖҮҮЛСЭЭР БАЙХ БОЛНО

Дэлхийн хэвлэл мэдээллээр сүүлийн үед Исламын Бүгд найрамдах Иран улс нь шинэ төрлийн зэвсэг амжилттай туршиж зэвсэглэлдээ нэвтрүүлж байгаа талаар тасралтгүй шуугих боллоо. Энэ сарын 21-ний өдөр Иран улс Оросын тусламжтайгаар Бушерын атомын цахилгаан станцыг ашиглалтад өгсөн ба түүнийхээ маргааш нь дөрөв хүртэл тооны пуужинг нэгэн зэрэг тээвэрлэх хүчин чадалтай алсын удирдлага бүхий нисгэгчгүй бөмбөгдөгч онгоц зохион бүтээснээ ид хав болгон дэлхий нийтээр зарлалаа.

Ямар учраас стратегийн чухал зэвсгээ нууцлахын оронд ил тод зарлаад байгаа нь ч ойлгомжтой. АНУ, Израиль тэргүүтэй "заналт" дайснуудаа галаар оролдох аюултай шүү гэдгийг л сануулаад байгаа хэрэг. Үүний хариуд Израиль Ираныг даврааж цөмийн гүрэн болгохгүй гэдгийг хатуу анхааруулж мэдэгдэл гаргасан нь өнөөх гайхуулаад байгаа тогоог нь ойрын үед жүүдүүд хага бөмбөгдөж ч болзошгүй хэмээн шуугиж эхэлсэн.

Америк ч бушуухан үүнд оролцож хэдийгээр Иран атомын цахилгаан станцаа ашиглалтад оруулсан ч ойрын нэг жилийн дотор аюул тарихгүй хэмээн Израилийг тайвшруулж байна. Хариуд нь Израиль Ираны цөмийн обьектыг бөмбөгдөхөөс буцсан хэмээн хэвлэлүүд бичиж эхэллээ.

Энэ нь нэгэнт ураны түлшийг баяжуулж эхэлсэн атомын цахилгаан станцыг бөмбөгдөнө гэдэг бол бүс нутгийн хэмжээнд аюул учруулах тул заналхийллээс сэргийлэх оройтсон арга хэмжээ хэмээн үзэж эхэлсэнтэй холбоотой гэнэ.

Анхны алсын зайн нисгэгчгүй бөмбөгдөгч "Каррар"аа танилцуулах ёслолын ажиллагааг улс даяараа шууд нэвтрүүлэх үедээ Ираны ерөнхийлөгч Махмуд Ахмединижад ямар ч эргэлзээгүйгээр, бахархалтайгаар АНУ, Израиль хоёрыг заналхийлсэн билээ.

Тэрбээр хэлсэн үгэндээ "Иран улс ямар нэг улс орон руу халдан довтлохгүй ч зохион бүтээсэн зэр зэвсгийнхээ тусламжтайгаар бидний эсрэг дайсагнаж байгаа хэнийг ч зогсоох болно. Манай улсын төдийгүй хүн төрөлхтний дайснуудад илгээх энх тайван, найрамдлын төлөөх үхлийн элч Каррар байх болно" хэмээн мэдэгдсэн. М.Ахмединижадын ийнхүү онгирсон нь ч оргүй биш. 1980-1988 оны хооронд болсон Иран Иракийн дайны үеэс хойш Тегеранд зэвсэг нийлүүлэлтэд америкчууд хориг тавьсны дараа персүүд зэвсэглэлээ дотооддоо үйлдвэрлэх үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлж эхэлсэн юм.

Түүнээс хойш Иран улс энэ салбартаа өндөр амжилтад хүрч 1992 оноос орчин үеийн танк, их буу, пуужин, торпедо, сөнөөгч, бөмбөгдөгч онгоцууд үйлдвэрлэж эхэлсэн билээ. Дотоод хүчин чадлаа дайчилж ямар ч амжилтад хүрч болохоо ойлгосон персүүд нэг л өдөр цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх болсноо зарлаж дэлхий нийтийн анхаарлын төвд орсон. Энэ үед бүхний анхаарал АНУ, Иракийн дайн руу чиглэсэн байлаа. АНУ Иракт довтолсон нь Ираныг Арабын ертөнцөд үзэл суртал, нэр хүнд бүхий л талаараа хүчирхэг болгосон гэж CNN-ий аналистууд хоолойгоо сөөтөл ярьсан. Ерөнхийлөгч Барак Обама ч үүнийг хүлээн зөвшөөрч Иракийн дайныг өдөөсөн нь АНУ-ын хувьд стратегийн алдаа, ухралт болсон гэдгийг сонгуулийн үеэр Маккэйнтэй хийж байсан мэтгэлцээнд хэлчихсэн чинь өнөөх нь царай нь улайж түгдийчихээд л байж билээ.

Иран улс тэр цагаас хойш Цөмийн эрчим хүчний агентлаг, АНУ тэргүүтэй өрнөдийн орнуудын дарамтыг үл тоон зүтгэсээр ийнхүү атомын цахилгаан станцтай болсноо зарлалаа. Тэд мөн сансарт хиймэл дагуул хөөргөсөн. Хамгийн сүүлд Ираны Ерөнхийлөгч "Аль Жазайра"-д өгсөн ярилцлагадаа "Сионист дэглэм /Израиль/ манай улсад цохилт өгөх зориг зүрх байхгүй, АНУ-аас ч бид айхгүй, тэднийг манай зэвсэгт хүчнийг хараад халдан довтлох санаанаасаа ухартал нь бид батлан хамгаалах салбараа хөгжүүлсээр байх болно" гэжээ.

Энэ бүгд нь Израиль Иракийн стратегийн чухал обьектуудад цохилт өгч байсан шиг зүйл одоохондоо болох болоогүй гэдгийг харуулж байна. Харин ч Иран Израилийг газрын хөрснөөс арчина хэмээн заналхийлсээр л байгаа. Тэдэнд еврейн улсыг арчих хүч бий болов уу. Ираны арми нийт 545.000 байнгын албан хаагчтай. Цэргийнхээ тоогоор тэд Хойд, Өмнөд Солонгос, Пакистаны ард жагсаж дэлхийд есдүгээр байранд ордог. Газар, агаар, тэнгисийн хүчин хэмээн гурав хуваагддаг.

Исламын Бүгд Найрамдах улсын арми нь 465.000, тэнгисийн цэрэг нь 28000, агаарын хүчинд 52.000 албан хаагч хамрагдах ба үлдсэн нь агаараас эсэргүүцэн хамгаалах тусгай хүчинд алба хаадаг аж. Ираны армийн цөмийг бүрдүүлэгч гол хүчин "Исламын хувьсгалыг хамгаалах гвард"-д нийт бүрэлдэхүүний дөрөвний нэг нь болох 120.000 цэрэг хамрагдах ба тэд нь өөрийн тэнгисийн болон агаарын хүчинтэй. Энд л тэдний армийн гол хүч болоод буй пуужинт цэргийн ангиуд бий. Тус гвардид байнгын цэргээс гадна 12.6 сая энгийн гишүүн бүртгэгдсэн байдаг.

Тэд нь дайны үед зэвсэг барин тулалдах чадвартай гэсэн үг. Батлан хамгаалах салбартаа 2010 онд 18 тэрбум доллар төсөвлөсөн. Зэвсэглэлийнхээ 60 хувийг дотооддоо үйлдвэрлэсэн байна.

Өрнөдийн томоохон хэвлэлүүдэд бичигдсэнээс үзвэл ойролцоогоор 5000 орчим танктай, үүнийх нь багагүй хувийг гадаадын танкууд эзэлдэг. Орос, Хятадаас ихэвчлэн худалдан авсан байх ба дээхнэ үед АНУ-аас авсан "М47Паттон", "М113" гэх мэт дөрвөн төрлийн танк хүртэл бий.

Түүнчлэн Хойд Солонгосоос "Чхонман хо" хүнд танк 1982-1985 онд 150 ширхгийг худалдан авсан нь одоо хүртэл зэвсэглэлд нь хэвээр байгаа гэнэ.

Сүүлийн үед 1995-2005 оны хооронд ОХУ-аас "Т72", "ВМР-2" зэрэг хүнд танкуудыг 1000-аад ширхгийг худалдан авсан байх юм. Танкийн армийн гол хүчийг нь Оросын эдгээр хүнд танкуудаас гадна персүүдийн өөрсдийнх нь үйлдвэрлэсэн “Zulfigar MBT1-3” гэх мэт өндөр хүчин чадалтай танкууд эзэлдэг.

Харин 1996 оноос хойш үйлдвэрлэж эхэлсэн тэдгээр үндэсний танкийнх нь тоо ширхгийг барууныхан хэвлэлд одоог хүртэл дэлгэж тавиагүй байгаа билээ. 2006 оноос Иран улс ойрын болон алсын зайн тусгалтай баллистик пуужингууд үйлдвэрлэж эхэлсэн.

Эдгээрээс 300-1300 км туулах чадвартай "Шахаб-2", "Шахаб-3" баллистик пуужин, 3000 км-ийн тусгалтай "Жхадр-110"-ыг хамгийн хүчтэйд нь тооцож болно. Мөн Орос, Хятадаас худалдан авсан 20 орчим төрлийн том жижиг пуужинтай.

Ираны арми дотооддоо үйлдвэрлэсэн 20-иод төрлийн байлдааны нисдэг тэрэг, сөнөөгч, бөмбөгдөгч онгоцуудтай. Эдгээрийнх нь хамгийн сүүлийн үеийн ололт нь хэдэн өдрийн өмнө олонд үзүүлсэн "Каррар" юм. Ийнхүү Ираны зэвсэгт хүчин улам хүчирхэгжсээр олон улсын дарамт шахалтыг үл тоон зэвсэглэлээ баяжуулсаар байна. Хамгийн сүүлийн үеийн мэдээгээр Ираны цэргийнхэн "Фатех-110" буюу орчуулбал байлдан дагуулагч хэмээх нэртэй 200 км-ийн тусгалтай есөн метр урт, 3.5 тонн жинтэй пуужинг харваж туршжээ. Туршилт ч амжилттай болсон байна.

Ираны армийн хүчирхэгжилт

МАНАЙ ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙГ ХАРААД ХАЛДАН ДОВТЛОХ САНААНААСАА УХАРТАЛ НЬ БИД БАТЛАН ХАМГААЛАХ САЛБАРАА ХӨГЖҮҮЛСЭЭР БАЙХ БОЛНО

Дэлхийн хэвлэл мэдээллээр сүүлийн үед Исламын Бүгд найрамдах Иран улс нь шинэ төрлийн зэвсэг амжилттай туршиж зэвсэглэлдээ нэвтрүүлж байгаа талаар тасралтгүй шуугих боллоо. Энэ сарын 21-ний өдөр Иран улс Оросын тусламжтайгаар Бушерын атомын цахилгаан станцыг ашиглалтад өгсөн ба түүнийхээ маргааш нь дөрөв хүртэл тооны пуужинг нэгэн зэрэг тээвэрлэх хүчин чадалтай алсын удирдлага бүхий нисгэгчгүй бөмбөгдөгч онгоц зохион бүтээснээ ид хав болгон дэлхий нийтээр зарлалаа.

Ямар учраас стратегийн чухал зэвсгээ нууцлахын оронд ил тод зарлаад байгаа нь ч ойлгомжтой. АНУ, Израиль тэргүүтэй "заналт" дайснуудаа галаар оролдох аюултай шүү гэдгийг л сануулаад байгаа хэрэг. Үүний хариуд Израиль Ираныг даврааж цөмийн гүрэн болгохгүй гэдгийг хатуу анхааруулж мэдэгдэл гаргасан нь өнөөх гайхуулаад байгаа тогоог нь ойрын үед жүүдүүд хага бөмбөгдөж ч болзошгүй хэмээн шуугиж эхэлсэн.

Америк ч бушуухан үүнд оролцож хэдийгээр Иран атомын цахилгаан станцаа ашиглалтад оруулсан ч ойрын нэг жилийн дотор аюул тарихгүй хэмээн Израилийг тайвшруулж байна. Хариуд нь Израиль Ираны цөмийн обьектыг бөмбөгдөхөөс буцсан хэмээн хэвлэлүүд бичиж эхэллээ.

Энэ нь нэгэнт ураны түлшийг баяжуулж эхэлсэн атомын цахилгаан станцыг бөмбөгдөнө гэдэг бол бүс нутгийн хэмжээнд аюул учруулах тул заналхийллээс сэргийлэх оройтсон арга хэмжээ хэмээн үзэж эхэлсэнтэй холбоотой гэнэ.

Анхны алсын зайн нисгэгчгүй бөмбөгдөгч "Каррар"аа танилцуулах ёслолын ажиллагааг улс даяараа шууд нэвтрүүлэх үедээ Ираны ерөнхийлөгч Махмуд Ахмединижад ямар ч эргэлзээгүйгээр, бахархалтайгаар АНУ, Израиль хоёрыг заналхийлсэн билээ.

Тэрбээр хэлсэн үгэндээ "Иран улс ямар нэг улс орон руу халдан довтлохгүй ч зохион бүтээсэн зэр зэвсгийнхээ тусламжтайгаар бидний эсрэг дайсагнаж байгаа хэнийг ч зогсоох болно. Манай улсын төдийгүй хүн төрөлхтний дайснуудад илгээх энх тайван, найрамдлын төлөөх үхлийн элч Каррар байх болно" хэмээн мэдэгдсэн. М.Ахмединижадын ийнхүү онгирсон нь ч оргүй биш. 1980-1988 оны хооронд болсон Иран Иракийн дайны үеэс хойш Тегеранд зэвсэг нийлүүлэлтэд америкчууд хориг тавьсны дараа персүүд зэвсэглэлээ дотооддоо үйлдвэрлэх үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлж эхэлсэн юм.

Түүнээс хойш Иран улс энэ салбартаа өндөр амжилтад хүрч 1992 оноос орчин үеийн танк, их буу, пуужин, торпедо, сөнөөгч, бөмбөгдөгч онгоцууд үйлдвэрлэж эхэлсэн билээ. Дотоод хүчин чадлаа дайчилж ямар ч амжилтад хүрч болохоо ойлгосон персүүд нэг л өдөр цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх болсноо зарлаж дэлхий нийтийн анхаарлын төвд орсон. Энэ үед бүхний анхаарал АНУ, Иракийн дайн руу чиглэсэн байлаа. АНУ Иракт довтолсон нь Ираныг Арабын ертөнцөд үзэл суртал, нэр хүнд бүхий л талаараа хүчирхэг болгосон гэж CNN-ий аналистууд хоолойгоо сөөтөл ярьсан. Ерөнхийлөгч Барак Обама ч үүнийг хүлээн зөвшөөрч Иракийн дайныг өдөөсөн нь АНУ-ын хувьд стратегийн алдаа, ухралт болсон гэдгийг сонгуулийн үеэр Маккэйнтэй хийж байсан мэтгэлцээнд хэлчихсэн чинь өнөөх нь царай нь улайж түгдийчихээд л байж билээ.

Иран улс тэр цагаас хойш Цөмийн эрчим хүчний агентлаг, АНУ тэргүүтэй өрнөдийн орнуудын дарамтыг үл тоон зүтгэсээр ийнхүү атомын цахилгаан станцтай болсноо зарлалаа. Тэд мөн сансарт хиймэл дагуул хөөргөсөн. Хамгийн сүүлд Ираны Ерөнхийлөгч "Аль Жазайра"-д өгсөн ярилцлагадаа "Сионист дэглэм /Израиль/ манай улсад цохилт өгөх зориг зүрх байхгүй, АНУ-аас ч бид айхгүй, тэднийг манай зэвсэгт хүчнийг хараад халдан довтлох санаанаасаа ухартал нь бид батлан хамгаалах салбараа хөгжүүлсээр байх болно" гэжээ.

Энэ бүгд нь Израиль Иракийн стратегийн чухал обьектуудад цохилт өгч байсан шиг зүйл одоохондоо болох болоогүй гэдгийг харуулж байна. Харин ч Иран Израилийг газрын хөрснөөс арчина хэмээн заналхийлсээр л байгаа. Тэдэнд еврейн улсыг арчих хүч бий болов уу. Ираны арми нийт 545.000 байнгын албан хаагчтай. Цэргийнхээ тоогоор тэд Хойд, Өмнөд Солонгос, Пакистаны ард жагсаж дэлхийд есдүгээр байранд ордог. Газар, агаар, тэнгисийн хүчин хэмээн гурав хуваагддаг.

Исламын Бүгд Найрамдах улсын арми нь 465.000, тэнгисийн цэрэг нь 28000, агаарын хүчинд 52.000 албан хаагч хамрагдах ба үлдсэн нь агаараас эсэргүүцэн хамгаалах тусгай хүчинд алба хаадаг аж. Ираны армийн цөмийг бүрдүүлэгч гол хүчин "Исламын хувьсгалыг хамгаалах гвард"-д нийт бүрэлдэхүүний дөрөвний нэг нь болох 120.000 цэрэг хамрагдах ба тэд нь өөрийн тэнгисийн болон агаарын хүчинтэй. Энд л тэдний армийн гол хүч болоод буй пуужинт цэргийн ангиуд бий. Тус гвардид байнгын цэргээс гадна 12.6 сая энгийн гишүүн бүртгэгдсэн байдаг.

Тэд нь дайны үед зэвсэг барин тулалдах чадвартай гэсэн үг. Батлан хамгаалах салбартаа 2010 онд 18 тэрбум доллар төсөвлөсөн. Зэвсэглэлийнхээ 60 хувийг дотооддоо үйлдвэрлэсэн байна.

Өрнөдийн томоохон хэвлэлүүдэд бичигдсэнээс үзвэл ойролцоогоор 5000 орчим танктай, үүнийх нь багагүй хувийг гадаадын танкууд эзэлдэг. Орос, Хятадаас ихэвчлэн худалдан авсан байх ба дээхнэ үед АНУ-аас авсан "М47Паттон", "М113" гэх мэт дөрвөн төрлийн танк хүртэл бий.

Түүнчлэн Хойд Солонгосоос "Чхонман хо" хүнд танк 1982-1985 онд 150 ширхгийг худалдан авсан нь одоо хүртэл зэвсэглэлд нь хэвээр байгаа гэнэ.

Сүүлийн үед 1995-2005 оны хооронд ОХУ-аас "Т72", "ВМР-2" зэрэг хүнд танкуудыг 1000-аад ширхгийг худалдан авсан байх юм. Танкийн армийн гол хүчийг нь Оросын эдгээр хүнд танкуудаас гадна персүүдийн өөрсдийнх нь үйлдвэрлэсэн “Zulfigar MBT1-3” гэх мэт өндөр хүчин чадалтай танкууд эзэлдэг.

Харин 1996 оноос хойш үйлдвэрлэж эхэлсэн тэдгээр үндэсний танкийнх нь тоо ширхгийг барууныхан хэвлэлд одоог хүртэл дэлгэж тавиагүй байгаа билээ. 2006 оноос Иран улс ойрын болон алсын зайн тусгалтай баллистик пуужингууд үйлдвэрлэж эхэлсэн.

Эдгээрээс 300-1300 км туулах чадвартай "Шахаб-2", "Шахаб-3" баллистик пуужин, 3000 км-ийн тусгалтай "Жхадр-110"-ыг хамгийн хүчтэйд нь тооцож болно. Мөн Орос, Хятадаас худалдан авсан 20 орчим төрлийн том жижиг пуужинтай.

Ираны арми дотооддоо үйлдвэрлэсэн 20-иод төрлийн байлдааны нисдэг тэрэг, сөнөөгч, бөмбөгдөгч онгоцуудтай. Эдгээрийнх нь хамгийн сүүлийн үеийн ололт нь хэдэн өдрийн өмнө олонд үзүүлсэн "Каррар" юм. Ийнхүү Ираны зэвсэгт хүчин улам хүчирхэгжсээр олон улсын дарамт шахалтыг үл тоон зэвсэглэлээ баяжуулсаар байна. Хамгийн сүүлийн үеийн мэдээгээр Ираны цэргийнхэн "Фатех-110" буюу орчуулбал байлдан дагуулагч хэмээх нэртэй 200 км-ийн тусгалтай есөн метр урт, 3.5 тонн жинтэй пуужинг харваж туршжээ. Туршилт ч амжилттай болсон байна.

Доктор П.Нэргүй: Монголд жинхэнэ утгаараа Буддизм ч, Социализм ч , чөлөөт зах зээл ч аль аль нь байгаагүй

Бид өмнөх олон ярилцлагуудаараа үндэсний үзэл, уламжлал, Чингис хааны үеэс эхтэй улс төрийн гүн ухаан, бодлогын тухай хөндөж ярьж байсан. Тэгвэл яг хэдий үеэс Монголын уламжлалт улс төрийн үзэл, онол, бодлого төрийн төвшинд алдагдаж ирсэн бэ?

-Монгол улсынхаа түүхийг бүхэлд нь тандаж үзэхэд 1575 оноос хойш, ялангуяа шар малгайтны шашин түгэн дэлгэрэх болсон цаг мөчөөс хойш зуу гаруй жилийн дараа Манжийн колоничлол манай оронд тогтносон гэдэг асуудал цаг ямагт бидний анхаарлыг татдаг билээ. Манжийн эзэн хаан Монгол улсыг Манжийн хааны эзэгнэлийн улс хэмээн томъёолохдоо хоёр чухал чиглэлийг хорлонт бодлогодоо байнга баримталж ирсэн. Нэг чиглэл нь, Монгол улсын улс төрийн тогтолцоог, мөн түүний эдийн засгийн дэглэмийг лут колоничлогч төр засгаар атгах явдал байсан бол, хоёр дахь чиглэл нь нийт монголчуудын оюун ухаан сэтгэлийг шар малгайтны шашинаар мунхагжуулж хөтлөх чиглэл байсан ажээ.
Манжийн эзэн хаан Монгол улсыг эзэгнэлийнхээ хүрээнд багтаахдаа өмчит их Монгол улсыг булшлах, улмаар мөнх тэнгэрийн үзлийг нь умартуулах бодлогыг 200 гаруй жилийн туршид хэрэгжүүлж ирснийг бид онцолж үзэх ёстой. Өмчит их улс гэсэн ойлголт нь хас их төртэй салшгүй холбоотой бөгөөд энэ нь төрт ёсны үзэлд тулгуурлаж байдгийг Манжийн эзэн хаан мэддэг байжээ. Тийм ч учраас төрт ёсны үзлийг мартагдуулах замаар хас их төрийг устгах асуудал Манжийн эзэн хааны өмнө тавигдсан юм. Ийнхүү өмчит их улсыг булшлах, хас их төрийг тонилгох явдал Манжийн колоничлогчдын хорлонт бодлогын эрхэмсэг дээд зорилго болж хувирав. Энэхүү бодлого таван жилээр биш, тавин жилээр биш, 200 гаруй жилийн турш маш удаан хугацаагаар амилсны гайгаас болж, Монгол орон 1911 оны үед дэлхийн түүхээс бүрэн арилахын даваан дээр тулж очсон байв.

-Монголчууд жинхэнэ утгаараа колони улс байж үзсэн. Колони байх 200 гаруй жилийн түүх бол улс орны хөгжлийн түүх яавч биш байсан. Монгол дахь 200 гаруй жилийн колони улсын түүхийг та юу гэж тодорхойлох вэ?

-Манжийн колониализм нь Монгол орныг өнөөгийн улс төр, эдийн засгийн ухааны ойлголтоор тайлбарлавал Монгол улсын нэмүү “бүтээгдэхүүнииг элдэв” гувчуур, татварын хэлбэрээр дээрэмдэж авах, наймааны олон заль мэхээр монголчуудыг байнга монжих аргаар монгол түмнийг ядууруулах чиглэлийг маш шийдэмгий хэрэгжүүлж байжээ.

Ийм айхавтар хорлонт бодлогоо тогтмол хэрэгжүүлэхийн тулд Монголчуудын сэтгэл, оюун ухааныг мунхагжуулах их үйлсийг шар малгайтны шашинаар амилуулж чадсан гэдгийг бид хэлэх ёстой. Шар малгайтны шашин нь Их Монгол түмнийг гэгээн ухаан, төв сэтгэл хоёрыг дээдэлж, улмаар ухаант сэтгэлийг мөрдлөгө болгодгийг сайн мэдэж байсны хувьд эдгээр гурван оюуны чухал ундрагыг монголчуудын тархи толгойноос тонилгох явдлыг мөн ч нарийн аргаар хийж чадсан гэлтэй. Тухайлбал, гэгээн ухааныг мунхаг ухаанаар, төв сэтгэлийг атгаг сэтгэлээр сольж, ухаант сэтгэлийг балайрлаар халж амжжээ.

Их монголчуудын олон мянган жилийн туршид амьдралаар төлөвшсөн гэгээн ухаан нь гэрийн онолоор, чин үнэнээр, чу үнэнээр, хажир үнэнээр баяжигдаж, улмаар арга билгийг эзэмших, үнэн худлын зөв бурууг ялгах, ерөнхий асуудлуудыг тунгаах, сэтгэлээ шинжлэх, авъяас чадвараар дээрх гэгээн ухаан нь улам баталгаажсан ажээ. Гэгээн ухааныг мунхаг ухаан болгож хувиргах үйл явц 100 гаруй жил үргэлжилсэн бөгөөд үүний үр дүнд монголчууд маань ерөнхийг умартаж, арга билгийг орхиж, сэтгэлээ чагнах авъяас аажмаар унтарч эхэлсэн билээ. Ийнхүү мунхаг ухаан монголчуудын дунд дуурайх, сүсэглэх төрх байдлыг түгээсэн байна.

-Монголчууд аж төрөх, байгалиа хамгаалах, бүр хүүхдээ хүмүүжүүлэх гээд бүх зүйл дээр өөрийн гэсэн уламжлалт ёстой байсан. Монголчууд лав уул усаа хамгаалж байна гээд уулын мухарт өндөр өртөгтэй, хэнд ч хэрэггүй олон суварга босгодоггүй байсан. Уул тахих нэрийдлээр хичнээн машин, хичнээн хүний хөл эргэн тойрны байгалийг сүйтгэж байгаагаа уул тахигч “байгаль хамгаалагчид” маань ер анзаардаггүй. Уулын орой бүр дээр шил, хогонд дарагдсан чулуун овоо. Онцгой содон мод бүрт эрээн мяраан хадаг ороолгоостой.

-Шарын шашин гэгээн ухааныг унтраах явцдаа монголчуудын төв сэтгэлийг атгаг сэтгэл болгож хувиргах их ажлыг давхар хийжээ. Их монголчууд зөвхөн ерөнхийг төдийгүй бас тодорхой бүгдийг сайн ойлгодог, авах гээхийн ухааныг мэддэг, ажил үйлсээ үргэлж танддаг тийм гоц авъяаслаг хүмүүс байсан гэдгийг шарын шашинтнууд мэдэхийн дээдээр мэдэж байв. Шарын шашин монголчуудын дунд авах гээхийн ялгалыг мартуулах, аргыг хүч лүгээ сөргөлдүүлэх, үйлээр нь биеийг нь магтуулах зэргээр атгаг сэтгэлийг улам лавшруулж, улмаар монголчуудын төв сэтгэлийг тонилгож чадлаа. Хэрэв мунхаг ухаан нь дуурайх, сүсэглэх явдлыг түгээдэг бол атгаг сэтгэл нь худал хуурмагийг дээдлэх явдлыг улам товойлгосон гэлтэй. Монгалчуудын дунд эрх мэдэл, өмч хөрөнгө, хэргэм цол булаалдах явдал асар их амь бөхтэй орших болсны шалтгаан нь чухамдаа мунхаг ухаан, атгаг сэтгэл хоёртой салшгүй холбоотой байсан гэдгийг бид зориуд онцолж хэлж байгаа юм.

-Бэлчээрээс үүдэн бие биентэйгээ муудалцах явдал өмнө нь ерөөс байхгүй байсан болов уу гэж бодож байна.

-Дуурайх, сүсэглэх явдал засаг төрийн төвшинд гадны хууль заавруудыг хуулбарлах, Их Монгол улсын хууль зарлигуудыг бүрэн мартагдуулахад хүргэсэн бол худал хуурмаг араншин бусармаг үйлсийг дэвэргээж, монголчуудыг их төрийн үйлсэд шударга зүтгэдэг ёсыг таслан зогсооход хүргэлээ. Ингэж Манжийн колоничлогчид төрт ёсны үзлийг мунхаг ухаанаар булшилж, мөнх тэнгэрийн үзлийг атгаг сэтгэлээр мартуулж чадсан шарын шашны гайхамшигт увдисыг шагшин магтдаг байв.

Их Тэмүжин Чингис хаан Их Монгол улсыг сүндэрлүүлэхдээ ёс журам, үнэн шударга гэсэн хоёр лут шалгуурыг амилуулж, Алтан ургийнхны алтан хайрцагны бодлогыг Их Монгол улсын төрийн дээд бодлого болгон өргөмжилсөн байв. Энэхүү бодлогын гол чиглэл нь Монгол түмнээ асарч, энхжүүлэх явдал байв. Энэ нь Их Монгол улсыг төвшин сайхны нийхэмээр бадраах агуу үйлс болон хувиржээ. Гэтэл таван зуун жилийн дараа, өөрөөр хэлбэл, 1700 оноос эхлэн Манжийн колоничлогчид ёсжурмыг хуулбар хууль заавруудаар орлуулж, бусармаг үйлсээр үнэн шударгыг халуулж, улмаар Алтан ургийнхны Алтан хайрцагны бодлогыг таягдуулж, түүний оронд Манжийн колоничлогчдын хорлонт хар хайрцагны бодлогыг сүндэрлүүллээ. Энхэүү бодлогын гол зорилго нь чухамдаа Монгол түмнийг зовлонд унагаж, туйлын хоцрогдолд өртүүлэхэд чиглэгддэг болов.

-Ёс журмыг хуулбар хууль заавруудаар орлуулна гэж та их аргагүй үнэн. Өнөөгийн төрийн гаргаж буй хууль нийгэмд хэрэгжих нь тааруу байгаагийн гол шалтгаан нь монголчуудын уламжлалт ёс журмыг хайхраагүй орхисонтой холбоотой болов уу. 13-р зуунд Их Монгол улсын үед төрийн бодлого, шийдвэр ямар ямар шинжийг өөртэй агуулж байсан бэ?

-Их Монгол төрийн хэрэгжүүлдэг Алтан хайрцагны бодлого нь дөрвөн чухал шинжийг өөртөө агуулсан байв. Тухайлбал, үр ач нарыг хүмүүжүүлж сургах, егүүтгэлгүй сэтгэлийг угаас барих, бүх улс иргэнээ энхжүүлэх, их багшийн санааг асууж нэгтгэх гэсэн дөрвөн шинжийг бид зориуд дурьдаж байгаа юм. Егүүтгэлгүй сэтгэлийг барина гэдэг нь Алтан хайрцагны бодлогын хүнлэг шинжийг илтгэдэг бол бүх улс иргэнээ энхжүүлэх нь хас төрийн гадаад бодлогын улс төрийн чиглэмжийг илэрхийлдэг байв. Хэрэв их, багын санааг асууж нэгтгэх нь төрийн их бодлогын ардчилсан шинжийг харуулж байгаа бол үр ач нарыг хүмүүжүүлж сургах нь хас их төрийн нийхэмсэг шинжийг товойлгодог байна.

-Улмаар энэ бүх ёс журам Манжийн колоничлолын үед алдагдсан гэсэн үг үү?

-Хас их төрийн Алтан хайрцагны бодлогыг сөргүүлж Манжийн колоничлогчид хар хайрцагны бодлогыг 200 гаруй жил хэрэгжүүлэхдээ их, багыг бүгдийг нь мөлжих, улс иргэдийг хооронд нь хагралдуулах, хүүхэд багачуудад боловсрол олгохгүй байх Монголчууд бие биенээ хорлож егүүтгэх гэсэн чиглэл нэн амжилттай хэрэгжсэн ажээ.

Их Монгол улсын тулах дөрвөн цэг гэсэн чухал ойлголт нь улс гүрнээ бүрэн бүтэн баллахад чиглэгдсэн гэдгийг манай түүх харуулсаар байгаа. Ийм дөрвөн цэгийг дурьдвал, “Эеэ хичээж цул жаргах, түшмэдээ өргөж осолдхгүй явах, өглөгөө өгч олноо нэгтгэх, цэргээ асарч хүчээ зузаатгах” гэдгийг дөрвөн тулах цэг хэмээн тодорхойлж байжээ.

Манжийн колончилогчид Их Монгол улсын тулах дөрвөн Цэгийг түүхийн хог новш руу чулуудаж хаяв. Саяын дурьдсан дөрвөн тулах цэгийн оронд өөр бусармаг ёсыг монголчуудын дунд хэвшүүлэв. Тодруулбал, Монгол түшмэдүүдийг хээл хахуульд улам дасгах, Монгол улсыг цэрэггүй болгох, монголчуудыг хооронд нь тэмцэлдүүлэн бие биеийг нь хядуулах горимыг тогтоож чадлаа. Бидний дээр дурьдсан Манжийн агуу колоничлол шарын шашинтай хавсарч Их Монгол улсыг 200 жилийн дотор яаж хамгийн хоцрогдсон орон болгон хувиргаж чаддагийг бид заавал нэгтгэн дүгнэж хойч үеийнхэндээ хэлж үлдээх ёстой. Ийм чиглэлийг бид гаргаж тавихдаа Их Тэмүжин Чингис хааны Алтан хайрцагны бодлогыг Манжийн колоничлогчдын амилуулсан Хар хайрцагны бодлоготой жишиж харуулах арга зүйг хэрэглэсэн гэдгийг дурьдаж хэлэх учиртай. Иймэрхүү харьцуулсан судалгааг том бодлогын загвараар харуулах явдал өнөө үед чухал болоод байгааг энэ дашрамд дурьдая гэж бодлоо.

-200 гаруй жил үргэлжилсэн Манжийн колоничлолын дараах Монголын түүхэн замналыг үнэн мөнөөр нь нээн илрүүлэхийн тулд гэж үү?

-Тийм ээ. Дээрх судалгааг бид 1990-ээд онд хийсэн бөгөөд үүнтэй зэрэгцүүлж бас өөр нэг судалгааг гүйцэтгэсэн юм. Энэхүү судалгааг зэрлэг атлаа монжооч зах зээлийн капитилизмын загвар гэж нэрлэсэн. Ямар учраас Монгол улс 200 гаруй жилийн туршид Манжийн колоничлолд өртсөнөө, дараа нь Зөвлөлтийн далд колони болж, улмаар 1990-ээд онд Барууны шинэ маягийн колониализмд өртөх ёстой юм бэ гэдгийг судлах шаардлага зүй ёсоор тавигдлаа. Хэрэв Манжийн колоничлолын хорлонт бодлогыг манай Алтан ургийннхны Алтан хайрцагны бодлоготой жишиж илрүүлэх арга зүйг хэрэглэсэн бол Барууны далд колониализмыг Марксизм-Ленин-измийн арга зүйгээр, Зөвлөлтийн далд колоничлолын загварыг ашиглаж, барууны шинэ маягын колониализмын дүр төрхийг илчлэх явдал ялангуяа манай төрийн том бодлогод чухал ач холбогдолтой болсон гэдгийг хэлэх ёстой. 1990-ээд оны эхэнд Монголчууд бид л ямар загвараар явж байгаагаа ойлгохгүй явсан болохоос биш, Барууны том том улстөрчид Монгол улсын либерал зах зээлийн загвараар Барууны шинэ маягийн колониализм руу татаж оруулах бодлогоо аль хэдий нь бодож олсон байжээ.

-Монгол улс Социализм нэрээр Зөвлөлтийн далд колони байсан, одоо либерал ардчилал нэрийн дор том гүрнүүдийн далд колони улс хэвээр байна. Үнэндээ Монголд социализм ч байгаагүй, чөлөөт зах зээл ч байхгүй гэсэн үг байх нь ээ.

-Гадны либерал-монетар монжооч зах зээлийн хорлонт бодлогын загварыг бид 1990-ээд онд олж тогтоосон. Үүнийг тогтоохдоо Барууны улс төр, эдийн засгийн ухааны 13 шалгуур үзүүлэлтийг ашиглалаа. Бидний судалгааны гол үр дүнг дараах байдлаар томъёолсныг зон олондоо толилуулъя. Тухайлбал, манай том намуудын хучин чармайлтаар Олом Улсйн Валютын Сангийн баримталдаг либерал-монетар зах зээлийн бодлогыг Монгол Улсын долоон засгийн газар гадны зээл тусламжаар хэрэгжүүлж ирсэн. Капитализмын бүхий л согог өвчнүүд (ажилгүйдэл, инфляци, төсвийн алдагдал, ядуурал, гэмт хэрэг, авилгал) либерал-монетар зах зээлийн бодлогын ачаар Монгол улсын газар хөрсөн дээр хүчээр тулгагдан төлөвшйж тогтлоо.
Өрнөдийн либерализм 300 гаруй жилийн түүхтэй бөгөөд туршлагатай. Либерализм нь Монгол улсад либерал-монетар зах зээлийн бодлого, либерал номлол, либерал намууд, либерал ардчилал гэсэн дүр төрхтэйгээр гарч ирлээ. Намууд зөвхөн либерал үзэл, либерал ардчилал гэсэн ухагдахуунуудад анхаарч байсан болохоос бйш, либерал-монетар зах зээлийн бодлогыг боловсруулахад оролцож байгаагүй. Эл бодлогыг гадаад санхүүжилтынх нь хамт Олон Улсын Валютын Сан цохон хэлэх хэрэгтэй. Либерал-монетар зах зээлийн бодлого / Л МЗЗБ/ нь макро эдийн засгийн 13 хэмжүүрүүдтэй болсон.

-Үүнийг далд колоничлогчдын далд бодлого гэж тодорхойлж болох уу? Та үүнийг тодорхой тайлбарлаж өгөөч?

-Макро 13 хэмжүүр нь улс төрийн том чиглэмжийг амилуулахад чиглэгдсэн. Гадны зээл тусламж, төгрөгийн ханшны уналт хоёр нь макро хэмжүүрүүдийн гол зангидагч оньс нь мөн. Энэ хоёр оньс нь тус бүрдээ нийгэм, эдийн засгийн чухал чухал үйл явцуудыг залуурддаг увидастай юм. Эдгээр оньсын талаар бидний арваад жилийн өмнө хийсэн дүгнэлтийг толилуулъя: “Хэрэв төгрөгийн ханшны уналт нь хэрэглээний үнийн дээшлэлтийг, нийт мөнгөний бүтэц хөдөлгөөнийг залуурдаж, улмаар хөдөлмөрийн үндэсний бүтээмж, өрхийн бодит хэрэглээ, үндэсний бодит хуримтлал гурвыг таягдсан бол гадны зээл тусламж нь гадаад худалдааны алдагдал, улсын төсвийн байнгын хомодол, хөрөнгө оруулалтын ДНБ-д эзлэх хувийн жинг агдлан барьж, шинэ маягийн колоничлолын орд харшийг босгов” гэжээ.

Монжооч зах зээлийн загвараар шинэ маягийн колоничлогчийг долларын зээлээр амилуулах, үнэ цалингаас заавал түрүүлж өсөх хоёр лут чиглэл бидний дээр дурьдсан 13 макро хэмжүүрийн гадна талд, гэхдээ гаднынхны явуулдаг хар хайрцагны бодлогын дотор хадгалагдан үлдсэн гэдгийг хэлэх ёстой.

Барууны үзэл сурталчид бидний саяын дурьдсан бодлогоо эдийн засгийн либерализм (эдийн засгийн эрх чөлөө, хувийн өмч)-аар, улс төрийн либерализм {төрийн гурван өндөрпөг, улс төрийн шинэтгэл, бүх нийтийн сонгууль, хүний эрх, эрх чөлөө)-аар, нийгмийн либерализм (чөлөөт өрсөлдөөн, чөлөөт мөлжлөг)-аар халхавчлан гоёж чимдэг. Аливаа улс төрийн нууцлаг загварууд төрийн бодлогын төвшинд өргөмжлөгдмөщ төрийн оньс хөшүүргүүдтэй холбогдож сүрхий далд агуулгатай болж хувирдаг. Ийм агуулгууд нь чухамдаа том хүчирхэг гүрэн бага буурай орнуудыг улс төр-эдийн засгийн эрхшээлд оруулахад шууд чиглэгддэг юм. Тийм ч учраас улс төрийн чиглэмж бүхий загваруудыг илчлэхэд нэн бэрхшээлтэй гэдгийг бид өөрийнхөө гашуун туршлагаар мэдэрсэн гэлтэй.

-Өнгөц харахад Монгол улс ардчилсан засаглалтай, чөлөөт зах зээл бүхий үлгэр жишээч улс. Үнэндээ эдийн засаг нь өөдөлдөггүй, ядуурал, авлигад автсан том гүрнүүдийн тоглоом бүхий далд колони улс.

-Зөвлөлт Холбоот Улсыг социалист том улс биш чухамдаа далд колоничлогч гүрэн болчихсныг тогтоохын тулд миний хувьд 18 жил шаардагдсан бөгөөд хэрвээ Монгол төртэйгээ харьцуулж үзвэл үүнийг 1921 оноос тоолвол бараг 57 жилтэй тэнцэхүйц болж байгаа юм. Зөвлөлт гүрний далд колониализмын загварыг илчилсэн явдал хожим либерал-монетар чиглэмжийн шинэ маягийн колониализмыг судалж илрүүлэхэд хамаагүй бага хугацаа шаардагдсан билээ.

Зах зээлийн эдийн засгийг судлах олон төслүүд тврийн санхүүжилтээр хэрэгжсэн гэдгийг би мэднэ. Гэхдээ дээрх төслүүд хэзээ ч шинэ маягийн колоничлол нь монжооч зах зээлийн загвараар амилна гэдгийг илчилж чадаагүй юм шүү. Манай судлаачид том судалгаануудыг том бодлого руу оруулах тэр арга зүйг эзэмшиж чадаагүй байгаа гэдгийг хэлэх нь зөв болов уу. Том судалгааг зөвхөн экономиксын сурах бичгийн төвшинд явуулах нь үнэхээр хангалтгүй. Их дээд сургуулийн профессорууд дотроос улс төр, эдийн засгийн ухааныг зөвхөн сурах бичгийн төвшинд ойлгож явдаг профессорууд, доцентууд олон байсан. Харин эдний дотроос улс төр, эдийн засгийн ухааныг нийгэм-эдийн засгийн бодлогын төвшинд тайлбарлаж сурталчилдаг профессорууд манайд тун цөөхөн байсан шүү. Ийм лут профессоруудын тоонд би хамгийн түрүүнд профессор, доктор У.Камбарыг оруулдаг байв. Профессор У.Камбарын хэрэгжүүлж байсан улс төр, эдийн засгийн судалгаанд цаад утгаараа нийгэм, эдийн засгийн бодлоготой шууд холбогддог байснаараа нэн чухал ач холбогдолтой болж байсан гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Үүнтэй уялдуулж профессор У.Камбарын хийсэн нийгэм, эдийн засгийн үечлэл, капатилист биш замналын асуудал гоц ач холбогдолтой болсон гэдгийг хэлэх ёстой.

-Профессор У.Камбар ямар дүгнэлтийг гаргасан бэ?

-Либерал-монетар монжооч зах зээлийн бодлого нь Монгол улсад дангаараа биш чухамдаа Их Оросын далд колоничлолын бодлоготой, Их Хятадын далд колоничлолын бодлоготой хавсарч хэрэгжсэн билээ. Ийм учраас Монгол улсын сүүлийн 20 жилийн хөгийнжлийн том том үйл явцуудыг бид гадны гурван давхар далд колоничлолтой холбож авч үздэг юм. Гадны гурван колониализм нь шарын шашинтай хамтарч Монгол улсыг хүн төрөлхтний түүхээс арчиж хаях эцсийн шатны их үйлсдээ шуударч орсон гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Өнөө үед Монгол улс байх уу, үгүй юу гэдэг хувь заяаны их асуудал дэвшигдэж тавигдлаа. Харин манай хоёр том улс төрийн нам, төрийн гурван өндөрлөг саяын дурьдсан аймшигт хувь заяаны асуудалд ер нь анхаарлаа хандуулахгүй яваа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Өнөөгийн эрх баригчид маань далд колоничлолыг огт ойлгоогүйгээс гадна бүгдээрзэ шарын шашинд тархи толгойгоо захируулснаас болж өнөөг хүртэл үзэл бодол нь төлөвшөөгүйгээс гадна ямар ч итгэл үнэмшил байхгүй туйлшран гэлдэрч явна.

-Шарын шашин 200 гаруй жилийн турш Монголыг Манжийн колони улс байлгахад тусалсан. Мунхаг, мухар сүсэгт автсан ард түмэн эрх чөлөөгүй дасал болсон амьдралаасаа гарах арга зам хэзээд мөхөс байдаг.

-Гадны том империалист колоничлогчид гүрнүүд Монголын төрөөр яаж тоглож молигддог болсныг бид “Эрдэнэтийн үйлдвэр”, Оюутолгойн ордоор, бас Тавантолгойн ордоор жишээлж ухаарч мэдэх ёстой. Гэтэл гаднынхны зальжин хөрөнгөтнүүдийн далд урхинд цөмөөрөө орж, Монголын ард түмний өмч болсон стратегийн ордуудаа гадны зальтангуудад зүгээр өгчихөөд байгааг жирийн иргэд хүртэл мэдчихэзд байна. Их Монгол улсын 15 сая кв км их нутаг улсыг хулгайлсан Оросын том колоничлогчид, бас таван сая кв км том нутгийг дээрэмдэн эзэгнэсэн Хятадын лут колоничлогчид өнөө үед Их Монгол улсын гал голомт руу яаж улайран дайрч байгааг бид бүгд сонин хэвлэлээс, радио телевизээс олж харсан билээ. Их Монгол улсынхаа түүхийг, Их засгийнхаа явуулсан аугаа лут бодлогыг бид “Хөх толбо” сониноор дэлгэн тавьсан явдал Орос, Хятадын Хятадын колоничлогчдын дургүйг айхавтар хүргэж байгааг бид олж мэдсэн. Тэглээ ч гэсэн бид түүхэн бодит зүйлийг үнэн мөнөөр нь гаргаж тавих учиртай. Монголчууд бид хоёр том хөрш гүрэндээ хулгайлан дээрэмдүүлсэн асар их газар нутгаа эргүүлэн нэхэмжлэн авах бүрэн эрх нь монголчууд бидэнд хэвээр байгаа гэдгийг сонордуулан мэдэгдье.

-Манжууд 300 гаруй жилийн өмнө Монголын ноёдыг эв нэгдэлгүй болгох гэж олон аймаг хошуунд хуваан бутаргаж байсан түүх бий. Манжийн үеэс улбаатай өнөөгийн засаг захиргааны зохион байгуулалт монголчуудын эв нэгдэлгүй байдал, жалга довны үзлийг бий болгож байгаа болов уу. Ингээд олон зүйл дээр жишиж бодоход тэртээх 13-р зуунаас үлдсэн уламжлал гэхээс илүү колоничлогч гүрнүүдийн хорлонт бодлогууд л бидний хувьд уламжлал болон үлджээ.

-Монгол улсыг зах зээлд шилжүүлэх, бас зах зээлийн шилжилтээр далимдуулж Монгол улсыг хохироох оролдлого сүүлийн хорин жилд тасралтгүй үргэлжиллээ. Ийм аймшигт шилжилт, хорлонт оролдлого эдийн засгийн лут лут ухагдахуунуудаар, бас долларын зээлээр, мөнгөний ханшаар хавсран хэрэгждэг хамгийн балай загвар манай улсад амилчихсан гэдгийг хэлье. Монгол улсад далд колониализм 70 жилийн турш амилан оршин тогтночихоод байхад манай том том лийдрүүд үүнийг огт харалгүйгээр монгол улсад социализм гэдэг явуургүй тогтолцоо бий болсон гэж олон түмний тархийг угааж, улмаар зах зээлийн хэмээх гайхамшигтай гоё тогтолцол руу орохоор болсон гэдгийг түмэн олондоо магтан сонордуулсаар эцсийн эцэст монжооч зах зээлийн хамгийн зэрлэг колониализм руу улс орноо оруулчихсон байлаа. Макро эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийн цаана ямар үйл явцууд өрнөсөн бэ гэдгийг бид товчхон толилуулъя гэж бодож байна. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд нийт хөрөнгө оруулалтын эзлэх хувийн жинг долларын зээлээр агдлан атгахдаа уул зээлийн өмч хувьчлалтай холбож улмаар шинэ маягийн колониалист мөлжлөгийг төлөвшүүлсэн байна. Өнөө үед манай бүх эрх баригчид, хоёр том нам цаг үргэлж л гадаадын хөрөнгө оруулалтыг л яриад байгаа. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг монголчуудын язгуур эрх ашигаас дээгүүр тавьсан учраас манай стратегийн ордуудыг гадны колоничлогчдод бараг зүгээр шахав өгчихөөд байгаа. Ингээд мөнөөх өмч хувьчлал нь эцсийн дүнд стратегийн том ордуудаа гадны колоничлогчидын хувийн өмч болгох үйл явц болж хувирлаа. Ингэж эдийн засгийн валютаризм манайд тогтчихоод байна. Монжооч зах зээлийн шилжилт гэдэг нь доллар-төгрөгийн ханшийг либералчилна гэсэн утгаар хэрэгжсээр эцсийн дүнд ямар ч хяналтгүй инфляци болон хувирч, улмаар анархижилтыг төгс төлөвшүүлсэн. Дээрх үйл явцууд нь колониалист мөлжлөгийн оньсоор дамжиж Монгол улсын нэмүү бүтээгдэхүүнийг гадны хөрөнгө оруулалтаар луйвардуулж, Монгол улсыг их өрөнд унагах үйл явц эрч хүчээ авлаа. Ийм том үйл явцын цаана өмчийн дээрэм, авлига, мафийн хуйвалдаан, том албан тушаалуудын дажин, чухамдаа аймшигт шунал дээр өрнөн бадарч байна. Цөөнхийн хөрөнгөжилт, олонхийн ядуурал, төрийн дампуурал эцсийн дүнд Монгол улсыг сүйрэл рүү, мөхөл рүү түлхэж оруулаад байгааг бид хэлэх ёстой.